🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:25:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पीतांग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पीताम्+ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पीताम्

अर्थ: पीया हुआ, चढ़ाया हुआ

संस्कृत: हरिद्रा · पर्याय: निशाह्वा, काञ्चनी, हरिद्रा, वरवर्णिनी

व्युत्पत्ति: पा + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पीता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पा + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पीता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापीतापीतेपीताः
द्वितीयापीताम्पीतेपीताः
तृतीयापीतयापीताभ्याम्पीताभिः
चतुर्थीपीतायैपीताभ्याम्पीताभ्यः
पञ्चमीपीतायाःपीताभ्याम्पीताभ्यः
षष्ठीपीतायाःपीतयोःपीतानाम्
सप्तमीपीतायाम्पीतयोःपीतासु
सम्बोधनहे पीतेहे पीतेहे पीताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पा (भ्वादिगण) · अर्थ: पीना (पाने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपिबतिपिबतःपिबन्ति
मध्यमपिबसिपिबथःपिबथ
उत्तमपिबामिपिबावःपिबामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पिबति · लिट्: पपौ · लुट्: पाता · लृट्: पास्यति · लोट्: पिबतात् · लङ्: अपिबत् · विधिलिङ्: पिबेत् · आशीर्लिङ्: पेयात् · लुङ्: अपात् · लृङ्: अपास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पान · ण्वुल्: पायकः · तृच्: पाता · यत्: पेयः · तव्य: पातव्यः · अनीयर्: पानीयः · क्त: पीतः · क्तवतु: पीतवान् · शतृ: पिबन् · स्य-शतृ: पास्यन् · क्त्वा: पीत्वा · ल्यप्: प्रपाय · तुमुन्: पातुम् · णमुल्: पायम् · घञ्: पायः · क्तिन्: पीति · क्वसु: पपिवान्

ग

अर्थ: जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

व्युत्पत्ति: गै-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागःगौगाः
द्वितीयागम्गौगान्
तृतीयागेनगाभ्याम्गैः
चतुर्थीगायगाभ्याम्गेभ्यः
पञ्चमीगात् / गाद्गाभ्याम्गेभ्यः
षष्ठीगस्यगयोःगानाम्
सप्तमीगेगयोःगेषु
सम्बोधनहे गहे गौहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पीता
पीता
pītā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पीता १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. हलदी । उ॰—पीता गौरी कांचनी रजनी पिंडानाम ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ १०५ ।
२. दारु हलदी ।
३. बड़ी मालकँगनी ।
४. भूरे रंग का शीशम ।
५. फलप्रियंगु ।
६. गोरोचन ।
७. अतीस ।
८. पीला केला । स्वर्णकदली ।
९. जंगली बिजौरा नीबू ।
१०. जर्द चमेली ।
११. देवदार ।
१२. राल ।
१३. असगंध ।
१४. शालिपर्णी ।
१५. अकासवेल ।
पीता २ वि॰ पीले रंग की । पीले रंगवाली (स्त्री अथवा वस्तु) ।
पीता ३ † संज्ञा पुं॰ [हिं॰ पित्ता] दे॰ पित्ता । मुहा॰—पीते को मारना = दे॰ 'पित्ता मारना' । उ॰—पीते को मारै सोई जन पूरा ।—प्राण॰, पृ॰ २९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीता f. N. of sev. plants (Curcuma Longa and Aromatica, a species of Dalbergia Sissoo, a species of Musa, Aconitum Ferox, Panicuni Italicum = महा-ज्योतिह्मती), L.
a kind of y˚ pigment (= गो-रोचना), L.
a mystical N. of the letter ष्, Up.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (629,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीता, स्त्री, (पीतो वर्णोऽस्त्यस्या इति । अच् । टाप् ।) हरिद्रा । इत्यमरः । २ । ९ । ४१ ॥ (पर्य्यायोऽस्या यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “हरिद्रा पीतका गौरी काञ्चनी रजनी निशा । मेहघ्नी रजनी पीता वर्णिनी रात्रिनामिका ॥”) दारुहरिद्रा । महाज्योतिष्मती ॥ कपिलशिंशपा । प्रियङ्गुः । गोरोचना । इति राजनिर्घण्टः ॥ अतिविषा । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (पीतवर्णयुक्ते, त्रि । यथा, विश्वकर्म्मप्रकाशे । १ । २४ । “श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा वर्णानुपूर्व्वशः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-159-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पीता" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पीताम्पीता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पा + क्त 📚
गग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पीताम् 📚 ➤ पीया हुआ, चढ़ाया हुआ
संस्कृत: हरिद्रा · पर्याय: निशाह्वा, काञ्चनी, हरिद्रा, वरवर्णिनी

ग 📚 ➤ जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पीता 📚हलदी🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पीता
हल्दी (२.९.४१) — निशा, कांचनी, हरिद्रा, वरवर्णिनी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पीतांगपीताम् + गअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पीताम्: पा + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)
  • ग: गै-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें