🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:26:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुटः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुटः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पुटः

अर्थ: आलिंगन करना, गले लगाना

संस्कृत: संश्लेषणे

अंग्रेज़ी: to hug, to embrace

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुट् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. पुट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पुट् (तुदादिगण) · अर्थ: आलिंगन करना, गले लगाना (संश्लेषणे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअपुटत् / अपुटद्अपुटताम्अपुटन्
मध्यमअपुटःअपुटतम्अपुटत
उत्तमअपुटम्अपुटावअपुटाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पुटति · लिट्: पुपोट · लुट्: पुटिता · लृट्: पुटिष्यति · लोट्: पुटतात् · लङ्: अपुटत् · विधिलिङ्: पुटेत् · आशीर्लिङ्: पुट्यात् · लुङ्: अपुटीत् · लृङ्: अपुटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पुटन · ण्वुल्: पोटकः · तृच्: पुटिता · ण्यत्: पोट्यः · तव्य: पुटितव्यः · अनीयर्: पुटनीयः · क्त: पुटितः · क्तवतु: पुटितवान् · शतृ: पुटन् · स्य-शतृ: पुटिष्यन् · क्त्वा: पुटित्वा · ल्यप्: प्रपुट्य · तुमुन्: पुटितुम् · णमुल्: पोटम् · घञ्: पोटः · क्तिन्: पुट्टि · क्वसु: पुपुट्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुट्
पुट्
puṭ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुट् cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 74) पुटति, to clasp, fold, envelop in (instr.), Bhpr.; to rub together with (instr. ib.); cl. 1. P. पोटति, to grind, pound, Dhātup. ix, 38 (v.l. for मुट्); cl. 10. P. पुटयति, to be in contact with, xxxv, 58 पोटयति, to speak or to shine (भाषार्थे or भासार्थे), xxxiii, 80; to grind or pound, xxxii, 72; Vop.; to be small, xxxii, 24 (v.l. for पुट्ट्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (631,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुट् {vI.v} {c6c} P. (पटति) 1 To embrace, clasp. --2 To intertwine. {vII.v} {c10c} U. (पुटयति-ते) 1 To be in contact with. --2 To bind together, fasten. --3 (पोटयति-ते) (a) To grind, reduce to powder. (b) To speak. (c) To shine. {vIII.v} {c1c} P. (पोटति) 1 To grind. --2 To rub.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0706-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुटःपुट् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: पुट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुटः 📚 ➤ आलिंगन करना, गले लगाना
संस्कृत: संश्लेषणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुट् 📚cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 74) पुटति, to clasp, fold, envelop in (inst…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें