🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:01:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुरीतत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुरीततः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पुरीततः

अर्थ: हृदय के पास की एक विशेष अंतड़ी

संस्कृत: अन्त्रम् · पर्याय: अन्त्र

व्युत्पत्ति: पुरीं देहं तनोति- तन् + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुरीतत् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. पुरीतत् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. पुरीतत् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  4. पुरीतत् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  5. पुरीतत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. पुरीतत् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. पुरीतत् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पुरीतत् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुरीतत् / पुरीतद्पुरीततौपुरीततः
द्वितीयापुरीततम्पुरीततौपुरीततः
तृतीयापुरीततापुरीतद्भ्याम्पुरीतद्भिः
चतुर्थीपुरीततेपुरीतद्भ्याम्पुरीतद्भ्यः
पञ्चमीपुरीततःपुरीतद्भ्याम्पुरीतद्भ्यः
षष्ठीपुरीततःपुरीततोःपुरीतताम्
सप्तमीपुरीततिपुरीततोःपुरीतत्सु
सम्बोधनहे पुरीतत् / हे पुरीतद्हे पुरीततौहे पुरीततः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुरीतत्
पुरीतत्
purītat
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरीतत् m. n. (fr. 3. पुर्, or पुरी + √ तन्?) the pericardium or some other organ near the heart
the intestines, VS.; AV.; ŚBr.; KauṣUp. (cf. परी-तत् and पुलीतत्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (636,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरीतत् m., n. [पुरीं देहं तनोति तन् क्विप्] 1 A particular intestine near the heart; यदा मनः पुरीतति प्रविशति T. S. --2 The entrails in general; (also पुरितत्, but it appears to be a wrong form).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0711-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरि(री)तत् स्त्री पुरीं देहं तनोति तन--क्विप् । १ देहा- रम्भके (आँत) अन्त्राख्ये नाडीभेदे । पुरि देहे तनोति आच्छादयति हृदयादि अलुक्स० ह्रस्वमध्यः । २ हृदया- च्छादके मांसभेदे यजु० ३९ । ९ दीर्घपाठः अन्यत्र ह्रस्व- पाठः । ३ देहे च “यदा सुप्तो न कञ्चन वेद हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात् पुरीततममि- प्रतिष्ठन्ते ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते” शत० ब्रा० १४५ । १ । २१ “यस्मिन् काले जाग्रत्स्वप्नयोर्द्रष्टा दर्शन- वृत्ति स्वप्नं हित्वा सुषुप्तः विशेषज्ञानाभावेन सम्प्र- सादस्वस्वरूपं ब्रह्मैक्यं गतो भवति । हृदयं नामो- दरवक्षःप्रदेशयोर्मध्यस्थितः पुण्डरीकाकारो मांस- पिण्डस्तत्परिवेष्टनं पुरीतदित्युच्यते इह पुनस्तदुप- लक्षितं शरीरं पुरीतच्छब्देनाभिप्रेतम् । तथा च हृदयात् पुरीततं शरीरमभिप्रतिष्ठन्त इति कृत्स्नं शरीरं व्याप्नुवन्त्योऽश्वत्थं पर्णराजय इव बहिर्मुखाः अभितो निःसरन्ति । ताभिर्वाडीभिः कृत्वा जाग्रद्- विमयाया बुद्धेः कर्मवशात् पत्यवसर्पणमनु विज्ञानमय आत्मा प्रत्यवसृप्येन्द्रियाण्युपसंहृत्य पुरीतति शेते अग्निवत् तप्तं लोहपिण्डमविशेषेण संव्याप्य वर्त्तते” भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4371,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरीतत्, पुं, क्ली, (पुरीं शरीरं तनोतीति । तन दुञ् विस्तारे + क्विप् । “गमः क्वौ ।” ६ । ४ । ४० । इत्यत्र “गमादीनामिति वक्तव्यम् ।” इति वार्त्तिकोक्त्या अनुनासिकलोपः । तुगागमश्च । पुरिं तनोतीति वाक्ये “नहिवृतिवृषिव्यधि- रुचिसहितनिषु क्वौ ।” ६ । ३ । ११६ । इति पूर्व्वपदस्य दीर्घः ।) अन्त्रम् । आँत इति ख्यातम् । अन्तति वध्नाति कालखण्डादि अन्त्रं अतिबन्धे नाम्नीतिरः । पुरिः शरीरं तनोतीति पुरीतत् क्विप् वनतनाद्यनिमामिति नलोपे स्वस्य तनिति तन् निपातनादिकारस्य दीर्घः । अन्त्र- साहचर्य्यात् क्लीवत्वम् । पुरीतदस्त्रियामिति वाचस्पतिः । इत्यमरभरतौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-191-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुरीततःपुरीतत् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पुरीतत् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | पुरीतत् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुरीततः 📚 ➤ हृदय के पास की एक विशेष अंतड़ी
संस्कृत: अन्त्रम् · पर्याय: अन्त्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुरीतत् 📚m. n. (fr. 3. पुर्, or पुरी + √ तन्?) the pericardium or some other or…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पुरीतत्
आँत (२.६.६६) — अन्त्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पुरीततः: पुरीं देहं तनोति- तन् + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें