🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:42:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुरुख

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुर्-+उख

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उख

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (fr. root खन् with 1. उद्?), a boiler, caldron, vessel, AV. xi, 3, 18

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उख (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउखःउखौउखाः
द्वितीयाउखम्उखौउखान्
तृतीयाउखेनउखाभ्याम्उखैः
चतुर्थीउखायउखाभ्याम्उखेभ्यः
पञ्चमीउखात् / उखाद्उखाभ्याम्उखेभ्यः
षष्ठीउखस्यउखयोःउखानाम्
सप्तमीउखेउखयोःउखेषु
सम्बोधनहे उखहे उखौहे उखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उख
उख
ukha
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उख m. (fr. root खन् with 1. उद्?), a boiler, caldron, vessel, AV. xi, 3, 18
N. of a pupil of Tittiri, Pāṇ.; TAnukr.
a particular part of the upper leg, Lāṭy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (172,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उखः A boiler, pot, vessel. --खा 1 A boiling vessel, a boiler or cooking pot (such as a sauce-pan). --2 A fireplace at a sacrifice. --3 A part of the body.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0285-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उख गतौ भ्वादि० पर० सक० सेट् । ओखति औखीत् उवोख ऊखतुः ओखिता उख्यात् ओखिष्यति औखिष्यत् उखा ।
उख गतौ इदित् भ्वादि० पर० सक० सेट् । उङ्खति औङ्खीत् । उङ्खाम्--बभूव आस चकार । उङ्खिता उङ्ख्यात् उङ्खि- ष्यति औङ्खिष्यत् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1054,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उख, गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वादि -परं -सकं- सेट् ।) पञ्चमस्वरी ॥ ओखति । इति दुर्गादासः ॥
उख, इ, गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (इदित् -भ्वादि परं -सकं -सेट् ।) पञ्चमस्वरी । इ उङ्खति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-218-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुर्-उखसमास: पुर् + उख तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: उख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुर्उख 📚पुर् 📚उख ➤ पुर् (नगर) + उख ((fr. root खन् with 1. उद्?), a boiler, caldron, vessel, AV.…)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (fr. root खन् with 1. उद्?), a boiler, caldron, vessel, AV. xi, 3, 18

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुर् 📚f. (√ पॄ) only instr. pl. पूर्भिस्, in abundance, abundantly, RV. v, …🔵🟣
उख 📚m. (fr. root खन् with 1. उद्?), a boiler, caldron, vessel, AV. xi, 3, …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पुर्
नगर के नाम (२.२.१) — पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, स्थानीय, निगम
गुग्गुल के नाम (२.४.३४) — कुम्भ, उलूखलक, कौशिक, गुग्गुलु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पुरुखपुर् + उखहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

  • पुर्-उख = पुर् + उख तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें