🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:55:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुलट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पु-+लट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लट

अर्थ: चमकना, भाषण देना

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk, to shine, to glow

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लट् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. लट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. लट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लट् + अच्
  4. लट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लट् (चुरादिगण) · अर्थ: चमकना, भाषण देना (भाषायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलटतात् / लटताद् / लटतु / लाटयतात् / लाटयताद् / लाटयतुलटताम् / लाटयताम्लटन्तु / लाटयन्तु
मध्यमलट / लटतात् / लटताद् / लाटय / लाटयतात् / लाटयताद्लटतम् / लाटयतम्लटत / लाटयत
उत्तमलटानि / लाटयानिलटाव / लाटयावलटाम / लाटयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लटति · लट् (आत्मने.): लाटयते · लिट्: ललाट · लिट् (आत्मने.): लाटयाञ्चक्रे · लुट्: लटिता · लुट् (आत्मने.): लाटयिता · लृट्: लटिष्यति · लृट् (आत्मने.): लाटयिष्यते · लोट्: लटतात् · लोट् (आत्मने.): लाटयताम् · लङ्: अलटत् · लङ् (आत्मने.): अलाटयत · विधिलिङ्: लटेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): लाटयेत · आशीर्लिङ्: लट्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लाटयिषीष्ट · लुङ्: अलटीत् · लुङ् (आत्मने.): अलीलटत · लृङ्: अलटिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अलाटयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लटन · ण्वुल्: लाटकः · तृच्: लटिता · यत्: लाट्यः · ण्यत्: लाट्यः · तव्य: लटितव्यः · अनीयर्: लटनीयः · क्त: लटितः · क्तवतु: लटितवान् · शतृ: लटन् · स्य-शतृ: लटिष्यन् · शानच्: लाटयमानः · क्त्वा: लटित्वा · ल्यप्: प्रलट्य · तुमुन्: लटितुम् · णमुल्: लाटम् · घञ्: लाटः · क्तिन्: लट्टि · क्वसु: लेटिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लट्
लट्
laṭ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. लट् (cf. √ रट्) cl. 1. P. लटति, ‘to be a child’ or ‘to cry’, Dhātup. ix, 11.
2. लट् (in gram.) a technical term for the terminations of the Present or for that tense itself (cf. 1. ल).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (895,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लट् {c1c} P. (लटति) 1 To be a child. --2 To act like a child. --3 To talk like a child, prattle. --4 To cry.
लट् A technical term used by Pāṇini to denote the Present tense or its terminations.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0923-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पु-लटसमास: पु + लट् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: लट् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | लट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लट् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुलट 📚पु 📚लट् ➤ पु + लट् (चमकना, भाषण देना)
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पु 📚सेतु । पुल । बाँध🟠🔵
लट् 📚(cf. √ रट्) cl. 1. P. लटति, ‘to be a child’ or ‘to cry’, Dhātup. ix, 1…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पुलट = पु + लट कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें