🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:43:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूरणम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूरणम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पूरणम्

अर्थ: भरना, पूरा करना

व्युत्पत्ति: पूर् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूरण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. पूरण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. पूरण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पूरण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूरणःपूरणौपूरणाः
द्वितीयापूरणम्पूरणौपूरणान्
तृतीयापूरणेनपूरणाभ्याम्पूरणैः
चतुर्थीपूरणायपूरणाभ्याम्पूरणेभ्यः
पञ्चमीपूरणात् / पूरणाद्पूरणाभ्याम्पूरणेभ्यः
षष्ठीपूरणस्यपूरणयोःपूरणानाम्
सप्तमीपूरणेपूरणयोःपूरणेषु
सम्बोधनहे पूरणहे पूरणौहे पूरणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पूरण
पूरण
pūraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूरण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भरने की क्रिया । परिपूर्ण करने की क्रिया ।
२. पूरा करने की क्रिया । समाप्त या तमाम करना ।
३. कान आदि में तेल आदि भरने की क्रिया ।
४. अंकों का गुणा करना । अंकगुणन ।
५. पूरक पिंड । दशाह पिंड ।
६. मेह । वृष्टि ।
७. केवटी । मोथा ।
८. सेतु । पुल ।
९. एक प्रकार का व्रण या फोड़ा जो वात के प्रकोप से होता है ।
१०. समुद्र ।
११. पुनर्नवा । गदहपूरना ।
१२. शाल्मली वृक्ष (को॰) ।
१३. आयुर्वेदोक्त एक तैल । विष्णु तैल (को॰) ।
१४. एक पक्वान्न । खाद्यविशेष (को॰) ।
१५. खींचना । आकृष्ट करना । जैसे, धनुष ।
१६. सज्जित करना । सजाना (को॰) ।
पूरण २ वि॰ [सं॰]
१. पूरक । पूरा करनेवाला ।
२. संख्या - क्रम बतानेवाला (को॰) ।
३. प्रभावकारी ।
४. संतुष्टि देनेवाला (को॰) ।
पूरण पु वि॰ [सं॰ पूर्ण] पूरा । पूर्ण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूरण mf(ई)n. filling, completing, satisfying causing, effecting, KātyŚr.; Śaṃk.; Hariv.
drawing (a bow), MW.
पूरण m. ‘completer’, N. of the masculine ordinal numbers from द्वितीय upwards, Pāṇ. ii, 2, 11 &c.
a dam, bridge, L.
the sea, L.
a medicinal oil or embrocation, L.
N. of a man, ĀśvŚr.
(with the patr. वैश्वामित्र), N. of the author of RV. x, 160
पूरण (पूर्˚), n. the act or filling or filling up, puffing or swelling up, AV. &c. &c.
fulfilling, satisfying, Mālav.
furnishing, equipping, Var.
(with धनुषः) drawing or bending a bow to the full, MBh.; R.
(in medic.) injection of fluids or supplying with food
(in astron.) the revolution of a heavenly body through its orbit, Sūryas.
(in arithm.) multiplication
rain, L.
a sort of cake, Bhpr.
Cyperus Rotundus, L.
the cross threads in weaving cloth, warp, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (642,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूरण a. (णी f.) [पूर्-कर्तरि ल्यु] 1 Filling up, completing. --2 Ordinal (as applied to numbers) (द्वितीय, तृतीय &c.); न पूरणी तं समुपैति संख्या Ki. 3. 51. --3 Satisfying. --4 Drawing (as a bow). --णः 1 A bridge, dam, [] causeway. --2 The ocean. --3 The Śālmali tree. --4 A kind of medicinal oil (विष्णुतैलं). --णी 1 An epithet of Durgā. --2 The silk-cotton tree. --णं 1 Filling. --2 Filling up, completing; R. 9. 73. --3 Puffing or swelling. --4 Fulfilling, accomplishing. --5 A sort of cake. --6 A funeral cake. --7 Rain, raining. --8 Warp. --9 Multiplication (in math.). --10 Injection of fluids (in Medic.). --11 Drawing, bending (as a bow). --12 Decorating, adorning. --Comp. --प्रत्ययः an affix forming an ordinal number.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0715-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूरण न० पूर--भावे ल्यट् । अङ्कशास्त्रप्रसिद्धे १ गुणने २ वृष्टौ ३ कुटन्नटे शब्दमा० । करणे ल्युट् । ४ वापतन्तुषु हेम० । ५ सेतौ ६ समुद्रे च पु० ७ सङ्ख्यापूरणे मेदिनिः । यथा द्वयोः परणः द्वितीयः । कर्त्तरि ल्य । ८ पूरयि- तरि त्रि० ९ विष्णुतैले धरणिः । करणे ल्युट् ङीप् यया संख्या पूर्य्यते १० तस्यां संख्यायां स्त्री त्रयाणां पूरणी तृतीयेत्यादि । कर्मणि ल्युट् । १२ शाल्मलिवृक्षे पु० अमरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4397,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूरणं, क्ली, (पूर्य्यते अनेनेति । पूर + करणे ल्युट् ।) पिण्डप्रभेदः । इति मेदिनी । णे, ६४ ॥ वृष्टिः । कुटन्नटम् । इति शब्दमाला ॥ अङ्कानां गुणनम् । इति शुभङ्करः ॥ वापतन्तुः । इति हेमचन्द्रः ॥
पूरणः, पुं, (पूर्य्यतेऽनेनेति । पूरि + करणे ल्युट् ।) विष्णुतैलम् । इति धरणिः ॥ सेतुः । इति हारा- वली ॥ (पूरयतीति । पूरि + कर्त्तरि ल्युः ।) समुद्रः । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ पूरके, त्रि । इति मेदिनी । णे, ६३ ॥ (यथा, हरि- वंशे । १२९ । ५२ । “आसन्नः सन्नतरः साधनानां श्रद्धावतां श्राद्धवृत्तिप्रणेता । पतिर्गणानां महतां सत्कृतीनां पायान्मेशः पूरणः षड्गुणानाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-218-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पूरण" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूरणम्पूरण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पूरण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | पूरण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूरणम् 📚 ➤ भरना, पूरा करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूरण 📚भरने की क्रिया । परिपूर्ण करने की क्रिया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पूरणम्: पूर् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें