🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:47:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूल्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूल्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पूल्यः

अर्थ: ढेर करना, बटोरना, सञ्चित करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: सङ्घाते

अंग्रेज़ी: to collect,to gather,to heap up,to assemble

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूल्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पूल् + ण्यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पूल्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूल्यःपूल्यौपूल्याः
द्वितीयापूल्यम्पूल्यौपूल्यान्
तृतीयापूल्येनपूल्याभ्याम्पूल्यैः
चतुर्थीपूल्यायपूल्याभ्याम्पूल्येभ्यः
पञ्चमीपूल्यात् / पूल्याद्पूल्याभ्याम्पूल्येभ्यः
षष्ठीपूल्यस्यपूल्ययोःपूल्यानाम्
सप्तमीपूल्येपूल्ययोःपूल्येषु
सम्बोधनहे पूल्यहे पूल्यौहे पूल्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पूल् (भ्वादिगण) · अर्थ: ढेर करना, बटोरना, सञ्चित करना (सङ्घाते)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपूलतिपूलतःपूलन्ति
मध्यमपूलसिपूलथःपूलथ
उत्तमपूलामिपूलावःपूलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पूलति · लिट्: पुपूल · लुट्: पूलिता · लृट्: पूलिष्यति · लोट्: पूलतात् · लङ्: अपूलत् · विधिलिङ्: पूलेत् · आशीर्लिङ्: पूल्यात् · लुङ्: अपूलीत् · लृङ्: अपूलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पूलन · ण्वुल्: पूलकः · तृच्: पूलिता · ण्यत्: पूल्यः · तव्य: पूलितव्यः · अनीयर्: पूलनीयः · क्त: पूलितः · क्तवतु: पूलितवान् · शतृ: पूलन् · स्य-शतृ: पूलिष्यन् · क्त्वा: पूलित्वा · ल्यप्: प्रपूल्य · तुमुन्: पूलितुम् · णमुल्: पूलम् · घञ्: पूलः · क्तिन्: पूल्ति · क्वसु: पुपूल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पूल्य
पूल्य
pūlya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूल्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] अन्न का निस्तत्व दान । अनाज का खोखला दाना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूल्य n. an empty or shrivelled grain of corn, AV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (645,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूल्यं An empty grain of corn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0717-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूल्यःपूल्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पूल् + ण्यत् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूल्यः 📚 ➤ ढेर करना, बटोरना, सञ्चित करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: सङ्घाते

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूल्य 📚अन्न का निस्तत्व दान । अनाज का खोखला दाना🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पूल्यः: पूल् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें