🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:11:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूषणः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूषणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पूषणः

अर्थ: सूर्य

संस्कृत: सूर्यः · पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्

अंग्रेज़ी: Sun

व्युत्पत्ति: पूष् + कनिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूषन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. पूषन् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. पूषण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पूषन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूषापूषणौपूषणः
द्वितीयापूषणम्पूषणौपूष्णः
तृतीयापूष्णापूषभ्याम्पूषभिः
चतुर्थीपूष्णेपूषभ्याम्पूषभ्यः
पञ्चमीपूष्णःपूषभ्याम्पूषभ्यः
षष्ठीपूष्णःपूष्णोःपूष्णाम्
सप्तमीपूषणि / पूष्णिपूष्णोःपूषसु
सम्बोधनहे पूषन्हे पूषणौहे पूषणः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पूषन्
पूषन्
pūṣan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूषन् m. (the अ not lengthened in the strong cases, but acc. ˚षाणम्, in MārkP.) N. of a Vedic deity (originally connected with the sun, and therefore the surveyor of all things, and the conductor on journeys and on the way to the next world, often associated with Soma or the Moon as protector of the universe; he is, moreover, regarded as the keeper of flocks and herds and bringer of prosperity; in the Brāhmaṇas he is represented as having lost his teeth and feeding on a kind of gruel, whence he is called करम्भाद्; in later times he is one of the 12 Ādityas and regent of the Nakṣatra Revatī or Pauṣṇa; du. ‘Pūṣan and Aryaman’, VP., Sch.)
the sun, Kād.; Bālar.
(?) growth, increase (cf. पूष-राति)
the earth, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (645,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूषन् m. (nom. पूषा, --षणौ, --षणः) [पूष्-कनिन्; Uṇ. 1. 156] The sun; सदापांथः पूषा गगनपरिमाणं कलयति Bh. 2. 114; इंधनौघधगप्यग्निस्त्विषा नात्येति पूषणं Śi. 2. 43. --Comp. --असुहृद् m. an epithet of Śiva. --आत्मजः {1} a cloud. {2} an epithet of Indra. --दंतहरः an epithet of Vīrabhadra; see अदंत. --भासा the city of Indra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0717-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूषन् पु० पूष--कनिन् । १ सूर्य्ये आदित्यभेदे भा० आ० ६ श्लो० ङौ तु पूष्णि पूषणि पूषि । २ पृथिव्यां स्त्री निघण्टुः । पूषणा शब्देदृश्यम् । अयमन्तोदात्तः । स्वार्थे क । तत्रार्थे । पूषा अस्त्यस्य मतुप् वेदे नुट् णत्वम् । पूषण्वत् सूर्य्य- युक्ते पृथिवीयुक्ते च त्रि० । ऋ० १ । ८२ । ६ । भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4412,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूषणःपूषन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: पूषन् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | पूषण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूषणः 📚 ➤ सूर्य
संस्कृत: सूर्यः · पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूषन् 📚m. (the अ not lengthened in the strong cases, but acc. ˚षाणम्, in Mārk…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें