🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:11:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पेचकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पेचकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पेचकः

अर्थ: इत्वम्" उल्लू

संस्कृत: उलूकः, करिणः पुच्छमूलोपान्तः · पर्याय: उलूक, वायसाराति, दिवान्ध, कौशिक, घूक

व्युत्पत्ति: पच्+वुन्, इत्वम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पेचक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पेचक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापेचकःपेचकौपेचकाः
द्वितीयापेचकम्पेचकौपेचकान्
तृतीयापेचकेनपेचकाभ्याम्पेचकैः
चतुर्थीपेचकायपेचकाभ्याम्पेचकेभ्यः
पञ्चमीपेचकात् / पेचकाद्पेचकाभ्याम्पेचकेभ्यः
षष्ठीपेचकस्यपेचकयोःपेचकानाम्
सप्तमीपेचकेपेचकयोःपेचकेषु
सम्बोधनहे पेचकहे पेचकौहे पेचकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पेचक
पेचक
pecaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उल्लू के नाम (2.5.16) उलूक · वायसाराति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पेचक १ संज्ञा स्त्री॰ [फा़॰]
१. बटे हुए तागे की गोली या गुच्छी ।
२. बटा तथा लपेटा हुआ महीन तागा जिससे कपड़े सीते हैं ।
पेचक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री पेचिका]
१. उल्लू पक्षी ।
२. जूँ ।
३. बादल ।
४. पलंग । चारपाई ।
५. हाथी की पूँछ की जड़ ।
६. सड़क पर का विश्रामालय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पेचक m. (√ 1. पच्?) an owl (cf. कृष्ण-प्˚)
the tip or the root of an elephant's tail, Var.
a couch, bed (= पर्यङ्क), L.
a louse, L.
a cloud, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (648,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पेचकः 1 An owl. --2 The root of an elephant's tail. --3 A couch, bed. --4 A cloud. --5 A louse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0720-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पेचक पु० स्त्री पद--वुनृ अतपच्च । (पेँचा) १ उलूके स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । २ गऊपुख्वमृलोपाले २ पुदाच्छादक- मांसपिण्डमेदे पु० अमरः । ४ पय्य ङ्के ५ यूके पु० विश्वः । ६ मेघे शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4419,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पेचकः, पुं, (पचति पच्यते वा । पच + “पचिमच्योरिच्च ।” उणा० ५ । ३७ । इति वुन् । उपधाया अत इच्च ।) पक्षिविशेषः । पेँचा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । उलूकः २ वायसारातिः ३ । इत्यमरः । २ । ५ । १५ ॥ शक्राख्यः ४ दिवान्धः ५ वक्रनासिकः ६ हरि- नेत्रः ७ दिवाभीतः ८ नखाशी ९ पीयुः १० [] घर्घरः ११ काकभीरुः १२ नक्तचारी १३ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ निशाचरः १४ कौशिकः १५ रूपनाशनः १६ पेचः १७ रक्तनासिकः १८ भीरुकः १९ । इति शब्दरत्नावली ॥ करिपुच्छ- मूलोपान्तः । गुदाच्छादकमांसपिण्डविशेषः । इत्यमरः । ३ । ३ । ६ ॥ पर्य्यङ्कः । यूकः । इति विश्वः ॥ मेघः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-232-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पेचक" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पेचकःपेचक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पेचकः 📚 ➤ इत्वम्" उल्लू
संस्कृत: उलूकः, करिणः पुच्छमूलोपान्तः · पर्याय: उलूक, वायसाराति, दिवान्ध, कौशिक, घूक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पेचक 📚बटे हुए तागे की गोली या गुच्छी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पेचक
उल्लू के नाम (२.५.१६) — उलूक, वायसाराति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें