🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:16:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पेटकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पेटकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पेटकः

अर्थ: पेटी, संदूक, थैला

संस्कृत: पेटकः · पर्याय: पिटक, पेटा, मञ्जूषा

व्युत्पत्ति: पेट+कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पेटक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पेटक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापेटकःपेटकौपेटकाः
द्वितीयापेटकम्पेटकौपेटकान्
तृतीयापेटकेनपेटकाभ्याम्पेटकैः
चतुर्थीपेटकायपेटकाभ्याम्पेटकेभ्यः
पञ्चमीपेटकात् / पेटकाद्पेटकाभ्याम्पेटकेभ्यः
षष्ठीपेटकस्यपेटकयोःपेटकानाम्
सप्तमीपेटकेपेटकयोःपेटकेषु
सम्बोधनहे पेटकहे पेटकौहे पेटकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पेटक
पेटक
peṭaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पिटारा/सन्दूक (2.10.30) पिटक · पेटा · मंजूषा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पेटक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पिटारा । मंजूषा । उ॰—रघुवीर यश मुकुता बिपुल सब भुवन पटु पेटक भरे ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. समूह । ढेर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पेटक mf(इका)n. (fr. पिटक, q.v.) a little basket, casket, box, Daś.; Sāy.; Kull. (cf. कोश-पेटक, भूषण-पेटिका)
पेटक m. n. = द्वंद्व, L.
पेटक n. a multitude, company, quantity, number, Rājat.; Kathās. (˚कं-√ कृ, with instr. ‘to join or consort with’)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (648,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पेटकः --कं 1 A basket, box, bag. --2 A multitude, quantity.
पेटकः --कं 1 A basket, box, bag. --2 A multitude, quantity.
पेटकः A bag, basket, box.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0720-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पेटक पु० न० पिट--ण्वुल् । पुस्तकादीनां स्थापनार्थे वेत्रादि- निर्सिते १ पदार्थे २ कदम्बके ३ समूहे च मेदि० । ४ वंशादि- निर्मिते समुद्गकाकारे (पेटारा) पदार्थे पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4419,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पेटकः, पुं, (पेटतीति । पिट + ण्वुल् ।) वंश- वेत्रादिमयसमुद्गकप्रायः । पेटारी इति पेटी इति पेडा इति च ख्यातः । तत्पर्य्यायः । पिटकः २ पेडा ३ मञ्जूषा ४ । इत्यमरः । २ । १० । ३० ॥ आद्यौ स्वल्पपेटिकायाम् । परौ महापेठिकायामिति स्वामी ॥ समूहः । इति मेदिनी । के, ११७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-232-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पेटकःपेटक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पिट् + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पेटकः 📚 ➤ पेटी, संदूक, थैला
संस्कृत: पेटकः · पर्याय: पिटक, पेटा, मञ्जूषा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पेटक 📚पिटारा । मंजूषा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पेटक
पिटारा/सन्दूक (२.१०.३०) — पिटक, पेटा, मंजूषा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पेटकः: पिट् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • पेटकः: पेट+कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें