🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:57:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पैदा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पा+ऐत्+आ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पा

अर्थ: पीने वाला

व्युत्पत्ति: पा+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापापेपाः
द्वितीयापाम्पेपाः
तृतीयापयापाभ्याम्पाभिः
चतुर्थीपायैपाभ्याम्पाभ्यः
पञ्चमीपायाःपाभ्याम्पाभ्यः
षष्ठीपायाःपयोःपानाम्
सप्तमीपायाम्पयोःपासु
सम्बोधनहे पेहे पेहे पाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ऐत्

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — इ (अदादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऐत् / ऐद्ऐताम्आयन्
मध्यमऐःऐतम्ऐत
उत्तमआयम्ऐवऐम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: एति · लिट्: इयाय · लुट्: एता · लृट्: एष्यति · लोट्: इतात् · लङ्: ऐत् · विधिलिङ्: इयात् · आशीर्लिङ्: ईयात् · लुङ्: अगात् · लृङ्: ऐष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: एता · यत्: एयः · तव्य: एतव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: इतः · क्तवतु: इतवान् · शतृ: यन् · स्य-शतृ: एष्यन् · क्त्वा: इत्वा · ल्यप्: प्रेत्य · तुमुन्: एतुम् · णमुल्: आयम् · क्तिन्: इति · क्वसु: ईयिवान्

आ

अर्थ: स्वीकृति ‘हाँ'

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पा
पा
pā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पा संज्ञा पुं॰ [हिं॰ पाद, फा़॰ पा] पैर । चरण । उ॰—(क) परि पा करि बिनती घनी नीमरजा हौं कीन । अब न नारि अर करि सकै जदुबर परम प्रवीन ।—स॰ सप्तक, पृ॰ २२० । (ख) पा पकरो बैनी तजो धरमै करिए आजु । भोर होत मनभावतो भलो भूलि सुभ काजु ।—भिखारी॰ ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ४८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पा f. guarding, protecting, L.
पा f. = पूत and पूरितक.
1. पा cl. 1. P. (Dhātup. xxii, 27) पिबति (Ved. and ep. also Ā. ˚ते; rarely पिपति, ˚ते, Kāṭh.; Br.) cl. 2. पाति, पाथस्, पान्ति, RV.; AV.; p. Ā. पपान, RV., पिपान, AV. (pf. P. पपौ, 2. sg. पपाथ, RV.; पपिथ, Pāṇ. vi, 4, 64, Sch.; पपीयात्, RV.; p. पपिवस्, AV.; Ā. पपे, पपिरे, RV.; p. पपान, ib.; aor. or impf. अपात्, RV. [cf. Pāṇ. ii, 4, 77]; 3. pl. अपुः [?] RV. i, 164, 7; -पास्त, AV. xii, 3, 43; Prec. 3. sg. पेयास्, RV.; fut. पास्यति, ˚ते, Br. &c.; पाता Gr.; ind.p. पीत्वा, RV. &c. &c., ˚त्वी, RV.; -पाय, AV. &c. &c.; -पीय, MBh.; पायम्, Kāvyād.; inf. पिबध्यै, RV.; पातुम्, MBh. &c.; पातवे, AV.; Br.; पातवै, RV.), to drink, quaff, suck, sip, swallow (with acc., rarely gen.), RV. &c. &c.; (met.) to imbibe, draw in, appropriate, enjoy, feast upon (with the eyes, ears &c.), Mn.; MBh.; Kāv. &c.; to drink up, exhaust, absorb, BhP.; Pañc.; to drink intoxicating liquors, Buddh. : Pass. पीयते, AV. &c. &c.: Caus. पाययति, ˚ते (pf. पाययाम् आसा, MBh.; aor. अपीप्यत्, Pāṇ. vii, 4, 4; ind.p. पाययित्वा, MBh.; inf. पाययितवै, ŚBr.), to cause to drink, give to drink, water (horses or cattle), RV. &c. &c.: Desid. पिपासति (RV. also पिपीषति), to wish to drink, thirst, ib. : Desid. of Caus. पिपाययिषति, to wish or intend to give to drink, Kāṭh. : Intens. पेपीयते (p. ˚यमान also with pass meaning), to drink greedily or repeatedly, Up.; Hariv.
पा [cf. Gk. πέ-πω-κα; Aeol. πώ-νω = πίνω; Lat. pō-tus, pō-tum, bibo for pi-bo; Slav. pi-ja, pi-ti]
2. पा mfn. drinking, quaffing &c. (cf. अग्रे-, ऋतु-, मधु-, सोम- &c.)
3. पा cl. 2. P. (Dhāt. xxiv, 48) पाति (Impv. पाहि; pr. p. P. पात् Ā. पान, RV.; pf. पपौ Gr.; aor. अपासीत्, Rājat. Subj. पासति, RV.; fut. पास्यति, पाता Gr.; Prec. पायात्, Pāṇ. vi, 4, 68, Sch.; inf. पातुम्, MBh.), to watch, keep, preserve; to protect from, defend against (abl.), RV. &c. &c.; to protect (a country) i.e. rule, govern, Rājat.; to observe, notice, attend to, follow, RV.; AitBr. : Caus. पालयति See √ पाल्: Desid. पिपासति Gr.: Intens. पापायते, पापेति, पापाति, ib.
पा [cf. Zd. pā, paiti; Gk. πά-ομαι, πέ-πα-μαι, πῶ-ν, &c.; Lat. pa-sco, pa-bulum; Lith. pë-mů́]
4. पा mfn. keeping, protecting, guarding &c. (cf. अपान-, रिता-, गो-, तनू- &c.)
5. पा cl. 3. Ā. पिपीते, to rise against, be hostile (see 2. अनूत्-√ 5. पा, p. 41; 2. उत्-पा, p. 181; प्रत्य्-उत्- √ 5. पा, p. 677).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (573,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पा {vI.v} {c1c} P. (पिबति, पीत; pass. पीयते) 1 To drink, quaff; पिब स्तन्यं पोत Bv. 1. 60; दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः Ve. 1. 15; R. 3. 54; Ku. 3. 36; Māl. 8. 5; Bk. 14. 92; 15. 6. --2 To kiss; पिबत्यसौ पाययते च सिंधूः R. 13. 9, Ś. 1. 24. --3 To drink in, inhale; R. 7. 63. --4 To drink in (with the eyes or ears), feast on, look at or listen to intently; समदुःखः पीयते नयनाभ्यां V. 1; निवातपद्मस्तिमितेन चक्षुषा नृपस्य कांतं पिबतः सुताननं R. 3. 17; 2. 19, 73; 11. 36; 13. 30; Me. 16; [] Ku. 7. 64. --5 To absorb, drink or swallow up; (बाणैः) आयुर्देहातिगैः पीतं रुधिरं तु पतत्रिमिः R. 12. 48. --6 To drink intoxicating liquors. --Caus. ( पाययति-ते) 1 To cause to drink, give to drink; R. 13. 9; Bk. 8. 41, 62. --2 To water. --Desid. ( पिपासति) To wish to drink &c.; हालाहलं खलु पिपासति कौतुकेन Bv. 1. 95. {vII.v} {c2c} P. (पाति, पात) 1 To protect, guard, keep, defend, preserve; (oft. with abl.); पर्याप्तोसि प्रजाः पातुं R. 10. 25; पातु त्वा… … भूतेशस्य भुजंगवल्लिवलयस्रङ्नद्धजूटा जटाः Māl. 1. 2; जीवन् पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि R. 2. 48. --2 To rule, govern; पातु पृथ्वीं…भूपाः Mk. 10. 60. --3 To beware of. --4 Ved. To observe, notice. --5 To keep, observe, tend, take notice of. --Caus. (पालयति-ते) 1 To protect, guard, keep, preserve; कथं दुष्ठुः स्वयं धर्मे प्रजास्त्वं पालयिष्यसि Bk. 6. 132; Ms. 9. 108; R. 9. 2. --2 To rule, govern; तां पुरीं पालयामास Rām. --3 To observe, keep, adhere to, fulfil (as a vow or promise); पालितसंगराय R. 13. 65. --4 To bring up, nourish, maintain. --5 To wait for; अत्रोपविश्य मुहूर्तमार्यः पालयतु कृष्णागमनं Ve. 1.
पा a. (At the end of comp.) 1 Drinking, quaffing; as in सोमपाः, अग्रेपाः &c. --2 Protecting, guarding, keeping; गोपा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0689-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पा पाने भ्वा० पर० सक० अनिट् । शिति पिवादेशः पिवति अपात् पपौ पेयात् पीयते पीत्वा पीतः पायः पेयं प्रपा । णिच् पाययति णौचङि अपीप्यत् । पिपा- सति पेपीयते ।
पा रक्षणे अदा० पर० सक० सेट् । पाति अपासीत् पपौ । पायात् णिच् पालयति अपीपलत् । पालनम् पालकः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4282,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पा, पाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं- अनिट् ।) अस्यैव पिबादेशः । पिबति पयः पान्थः । इति दुर्गादासः ॥
पा, ल रक्षणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां- परं-सकं-अनिट् ।) ल, पाति । इति दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-087-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पापा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पै + अच्)
अन्य सम्भावना: पा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
ऐत्इ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
आअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पा 📚 ➤ पीने वाला

ऐत् 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

आ 📚 ➤ स्वीकृति ‘हाँ'

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पा 📚पैर । चरण🟠🔵🟣🟢🟤
ऐत् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पैदापा + ऐत्वृद्धि वृद्धिरेचि (६.१.८८)
पैदाऐत् + आजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पा: पै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें