🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:52:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पैलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पैलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पैलः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (metron. fr. पीला, Pāṇ. iv, 1, 118) N. of a teacher (a sage and promulgator of the Ṛg-veda), GṛS.; MBh. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पैल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पैल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापैलःपैलौपैलाः
द्वितीयापैलम्पैलौपैलान्
तृतीयापैलेनपैलाभ्याम्पैलैः
चतुर्थीपैलायपैलाभ्याम्पैलेभ्यः
पञ्चमीपैलात् / पैलाद्पैलाभ्याम्पैलेभ्यः
षष्ठीपैलस्यपैलयोःपैलानाम्
सप्तमीपैलेपैलयोःपैलेषु
सम्बोधनहे पैलहे पैलौहे पैलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पैल
पैल
paila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पैल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] भागवत में वर्णित एक ब्राह्मण जिन्होंने वेदव्यास के संहिता विभाग करने पर ऋग्वेद का अध्ययन किया था ।
पैल ‡ २ अव्य॰ [अप॰ पइल] दे॰ पहले । उ॰—आवी करूँगा तेरा तमाशा । पैल तेरी गुंडी काटूँगा ।—दक्खिनी॰, पृ॰ ६० ।
पैल † ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पृथुल या हिं॰ फैलना] अधिकता । बहु- तायत । उ॰—भीज रीझ झेली भली, पावस पाणी पैल ।— बाँकी॰ ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पैल m. (metron. fr. पीला, Pāṇ. iv, 1, 118) N. of a teacher (a sage and promulgator of the Ṛg-veda), GṛS.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (649,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पैल(लेय) पुंस्त्री० पीलाया अपत्यं “पीलाया वा” पा० अण् पक्षे ढक् । पीलाया अपत्ये स्त्रियां ङीष् । यून्यपत्ये तु “अनोद्व्यचः” पा० फिञ् तस्य पैलादि० लुक् । तस्य यन्यपत्येऽपि । तथा च पैलः पिता पुत्रश्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4421,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पैलः, पुं, (पीलाया अपत्यमिति । पीला + “पीलाया वा ।” ४ । १ । ११८ । इति अण् ।) मुनिविशेषः । स च ऋग्वे दी यथा, -- “तत्रर्ग् वेदधरः पैलः सामगो जैमिनिः कविः । वैशम्पायन एवैको निष्णातो यजुषमुत ॥ अथर्व्वाङ्गिरसामासीत् सुमन्तुर्दारुणो मुनिः । इतिहासपुराणानां पिता मे रोमहर्षणः ॥” इति श्रीभागवते १ स्कन्धे ४ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-234-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पैलःपैल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पैलः 📚 ➤ भागवत में वर्णित एक ब्राह्मण जिन्होंने वेदव्यास के संहिता विभाग करने प… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (metron. fr. पीला, Pāṇ. iv, 1, 118) N. of a teacher (a sage and promulgator of the Ṛg-veda), GṛS.; MBh. &c.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पैल 📚भागवत में वर्णित एक ब्राह्मण जिन्होंने वेदव्यास के संहिता विभाग करने प…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें