🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:53:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पोटः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पोटः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पोटः

अर्थ: चमकना, बोलना, प्रकाशित होना

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk, to shine, to glow

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुट् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. पोट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पुट् (चुरादिगण) · अर्थ: चमकना, बोलना, प्रकाशित होना (भाषायाम्)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअपोटत् / अपोटद् / अपोटयत् / अपोटयद्अपोटताम् / अपोटयताम्अपोटन् / अपोटयन्
मध्यमअपोटः / अपोटयःअपोटतम् / अपोटयतम्अपोटत / अपोटयत
उत्तमअपोटम् / अपोटयम्अपोटयाव / अपोटावअपोटयाम / अपोटाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पोटति · लट् (आत्मने.): पोटयते · लिट्: पुपोट · लिट् (आत्मने.): पोटयाञ्चक्रे · लुट्: पोटयिता · लुट् (आत्मने.): पोटयिता · लृट्: पोटयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पोटयिष्यते · लोट्: पोटतात् · लोट् (आत्मने.): पोटयताम् · लङ्: अपोटत् · लङ् (आत्मने.): अपोटयत · विधिलिङ्: पोटयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पोटयेत · आशीर्लिङ्: पुट्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पोटयिषीष्ट · लुङ्: अपूपुटत् · लुङ् (आत्मने.): अपूपुटत · लृङ्: अपोटयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपोटयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पोटन · ण्वुल्: पोटकः · तृच्: पोटिता · यत्: पोट्यः · ण्यत्: पोट्यः · तव्य: पोटितव्यः · अनीयर्: पोटनीयः · क्त: पुटितः · क्तवतु: पुटितवान् · शतृ: पोटन् · स्य-शतृ: पोटिष्यन् · शानच्: पोटयमानः · क्त्वा: पुटित्वा · ल्यप्: प्रपुट्य · तुमुन्: पोटितुम् · णमुल्: पोटम् · घञ्: पोटः · क्तिन्: पुट्टि · क्वसु: पुपुट्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुट्
पुट्
puṭ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुट् cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 74) पुटति, to clasp, fold, envelop in (instr.), Bhpr.; to rub together with (instr. ib.); cl. 1. P. पोटति, to grind, pound, Dhātup. ix, 38 (v.l. for मुट्); cl. 10. P. पुटयति, to be in contact with, xxxv, 58 पोटयति, to speak or to shine (भाषार्थे or भासार्थे), xxxiii, 80; to grind or pound, xxxii, 72; Vop.; to be small, xxxii, 24 (v.l. for पुट्ट्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (631,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुट् {vI.v} {c6c} P. (पटति) 1 To embrace, clasp. --2 To intertwine. {vII.v} {c10c} U. (पुटयति-ते) 1 To be in contact with. --2 To bind together, fasten. --3 (पोटयति-ते) (a) To grind, reduce to powder. (b) To speak. (c) To shine. {vIII.v} {c1c} P. (पोटति) 1 To grind. --2 To rub.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0706-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पोटःपुट् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: पोट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पोटः 📚 ➤ चमकना, बोलना, प्रकाशित होना
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुट् 📚cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 74) पुटति, to clasp, fold, envelop in (inst…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें