🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:53:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पोताय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पोताय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पोताय

अर्थ: किसी भी जानवर का बच्चा, पशु-शावक, बछड़ा, अश्वशावक आदि

संस्कृत: शिशुः, नौका · पर्याय: पाक, अर्भक, डिम्भ, पृथुक, शावक

व्युत्पत्ति: पू+तन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पोत (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पोत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापोतःपोतौपोताः
द्वितीयापोतम्पोतौपोतान्
तृतीयापोतेनपोताभ्याम्पोतैः
चतुर्थीपोतायपोताभ्याम्पोतेभ्यः
पञ्चमीपोतात् / पोताद्पोताभ्याम्पोतेभ्यः
षष्ठीपोतस्यपोतयोःपोतानाम्
सप्तमीपोतेपोतयोःपोतेषु
सम्बोधनहे पोतहे पोतौहे पोताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पोत
पोत
pota
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पोत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पशु पक्षी आदि का छोटा बच्चा ।
२. छोटा पौधा ।
३. वह गर्भस्थ पिंड जिसपर झिल्ली न चढी़ हो । यौ॰—पोतज = जो जरायुज न हो ।
४. दस वर्ष का हाथी का बच्चा ।
५. घर की नींव ।
६. कपडा़ । पट ।
७. कपडे़ की बुनावट । जैसे, जैसे—इस कपडे़ का पोत अच्छा नहीं है ।
८. नौका । नाव ।
९. जहाज । यौ॰—पोतधारी । पोतप्लव = मल्लाह । माझी । = पोतभंग = पोत का टूटना । पोतरक्ष = पतवार । पोतवाणिक । पोतवाह ।
पोत २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ प्रोता, प्रा॰ पोता]
१. माला या गुरिया का दाना ।
२. काँच की गुरिया का दाना । यह अनेक रंगों का होता है और कोदों के दाने के बराबर होता है । निम्न वर्ग की स्त्रियाँ इसे तागे में गूँथकर गले में पहनती हैं । इसे लोग छडी़ और नैच आदि पर भी लपेटते हैं । उससे सोनार गहनों को भी साफ करते हैं । उ॰—(क) पतिव्रता मैली भली गले काँच की पोत । सब सखियन में देखिए ज्यों सूरज की जोत ।—कबीर (शब्द॰) । (ख) झीना कामरि काज कान्ह ऐसी नहिं कीजै । काँच पोत गिर जाइ नंद घर गयौ न पूजै ।—सूर (शब्द॰) । (ग) फिरि फिरि कहा सिखावत मौन ।...यह मत जाइ तिन्हैं तुम सिखवो जिनहीं यह मत सोहत । सूर आज लौं सुनी न देखी पोत पूतरी पोहत ।—सूर (शब्द॰) ।
पोत ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रवृत्ति, प्रा॰ पउत्ति] १ ढंग । ढब । प्रवृत्ति । उ॰—नीच हिए हुलसे रहैं गहे गेंद के पोत । ज्यों ज्यों माथे मारिए त्यों त्यों ऊँचे होत ।—बिहारी (शब्द॰) ।
२. बारी । दाँव । पारी । अवसर । ओसरी । मुहा॰—पोत पूरा करना = कमी पूरी करना । ज्यों त्यों करके किसी काम को पूरा करना । पोत पूरा होना = कमी पूरी होना । ज्यों त्यों करके किसी काम का पूरा होना ।
पोत ४ संज्ञा पुं॰ [फा़॰ फोत] जमीन का लगान । मुकर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोत m. (hardly fr. √ पू; but cf. Uṇ. iii, 86) a young animal or plant (mostly ifc., e.g. मृग-प्˚ ‘a y˚ deer’, चूत-प्˚ ‘a y˚ mango tree’), MBh.; Kāv. &c.
a fetus which has no enveloping membrane, L.
cloth, a garment, L.
the foundation of a house, L. (cf. पोट)
पोत m. n. a vessel, ship, boat, MBh.; Hariv.; Var.; Kāv.
पोत [cf. Lat. putus; Lit. pautas.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (650,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोतः [पू-तन्; Uṇ. 3. 86] 1 The young of any animal, cub, colt, foal &c.; पिब स्तन्यं पोत Bv. 1. 60; मृगपोतः, शार्दूल˚ Mu. 2. 8; करिपोतः &c.; वीरपोतः a young warrior; U. 5. 3. --2 An elephant ten years old. --3 A ship, raft, boat; पोतो दुस्तरवारिराशितरणे H. 2. 165. --4 A garment, cloth. --5 The young shoot of a plant. --6 The site or foundation of a house. --7 A fœtus having no enveloping membrane. --Comp. --आच्छादनं a tent. --आधानं a shoal of small fish. --धारिन् m. the master of a vessel. --प्लवः a mariner, seaman. --भंगः a ship-wreck. --रक्षः the rudder of a boat or ship. --वणिज् m. a sea-faring merchant. --वाहः a rower, steersman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0721-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पोत पुंस्त्री पू--तन् । १ बालके २ वहित्रे च अमरः । ३ गृह- स्थानभेदे (पोँता) ४ वस्त्रे च मेदि० । ५ दशवर्षीयगजे हेमच० । ६ समुद्रयाने नौकाभेदे (जाहाज) ततः समूहे पाशा० य । पोत्या पोतसमूहे स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4421,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पोतः, पुं, स्त्री, (पुनातीति । पू + “हसिमृग्रिण्- वामिदमिलूपूधूर्विभ्यस्तन् ।” उणा० ३ । ८६ । इति तन् ।) शिशुः । इत्यमरः । २ । ५ । ३८ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । १२ । १३३ । “तत्रस्थात् स्वर्णमूलाख्याद् गिरेः संप्रेष्य राक्ष- सान् । आनाययत् पक्षिपोतं गरुडान्वयसम्भवम् ॥”)
पोतः, पुं, (पुनाति इति । पू + “हसीति ।” उणा० ३ । ८६ । इति तन् ।) वहित्रम् । गृहस्थानम् । पोता इति भाषा । वस्त्रम् । इति मेदिनी । ते, ३७ ॥ दशवर्षीयहस्ती । इति हेमचन्द्रः ॥ समुद्रयानम् । जाहाज इति भाषा ॥ (यथा, देवीभागवते । १ । ३ । ४२ । “सम्प्राप्य मानुषभवं सकलाङ्गयुक्तं पोतं भवार्णवजलोत्तरणाय कामम् । सम्प्राप्य वाचकमहो न शृणोति मूढः सो वञ्चितोऽत्र विधिना सुहृदं पुराणम् ॥”) यथा, -- “समुद्रयाने रत्नानि महामौल्यानि साधुभिः । रत्नपारीक्षकैः सार्द्धमानयिष्ये बहूनि च ॥ शुकेन सह संप्राप्तो महान्तं लवणार्णवम् । पोतारूढास्ततः सर्व्वे पोतवाहैरुपासिताः । अपारे दुस्तरेऽगाधे यान्ति वेगेन नित्यशः ॥” इति वाराहे गोकर्णमाहात्म्याध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-235-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पोत" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पोतायपोत (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पोताय 📚 ➤ किसी भी जानवर का बच्चा, पशु-शावक, बछड़ा, अश्वशावक आदि
संस्कृत: शिशुः, नौका · पर्याय: पाक, अर्भक, डिम्भ, पृथुक, शावक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पोत 📚पशु पक्षी आदि का छोटा बच्चा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पोत
बच्चा (२.५.४०) — पाक, अर्भक, डिम्भ, पृथुक, शावक, शिशु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें