🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:11:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पोथः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पोथः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पोथः

अर्थ: बोलना

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुथ् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. पोथ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पुथ् (चुरादिगण) · अर्थ: बोलना (भाषायाम्)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअपोथत् / अपोथद् / अपोथयत् / अपोथयद्अपोथताम् / अपोथयताम्अपोथन् / अपोथयन्
मध्यमअपोथः / अपोथयःअपोथतम् / अपोथयतम्अपोथत / अपोथयत
उत्तमअपोथम् / अपोथयम्अपोथयाव / अपोथावअपोथयाम / अपोथाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पोथति · लट् (आत्मने.): पोथयते · लिट्: पुपोथ · लिट् (आत्मने.): पोथयाञ्चक्रे · लुट्: पोथयिता · लुट् (आत्मने.): पोथयिता · लृट्: पोथयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पोथयिष्यते · लोट्: पोथतात् · लोट् (आत्मने.): पोथयताम् · लङ्: अपोथत् · लङ् (आत्मने.): अपोथयत · विधिलिङ्: पोथयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पोथयेत · आशीर्लिङ्: पुथ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पोथयिषीष्ट · लुङ्: अपूपुथत् · लुङ् (आत्मने.): अपूपुथत · लृङ्: अपोथयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपोथयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पोथन · ण्वुल्: पोथकः · तृच्: पोथिता · यत्: पोथ्यः · ण्यत्: पोथ्यः · तव्य: पोथितव्यः · अनीयर्: पोथनीयः · क्त: पुथितः · क्तवतु: पुथितवान् · शतृ: पोथन् · स्य-शतृ: पोथिष्यन् · शानच्: पोथयमानः · क्त्वा: पुथित्वा · ल्यप्: प्रपुथ्य · तुमुन्: पोथितुम् · णमुल्: पोथम् · घञ्: पोथः · क्तिन्: पुत्ति · क्वसु: पुपुथ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुथ्
पुथ्
puth
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुथ् cl. 4. P. पुथ्यति, to hurt, Dhātup. xxvi, 12 : Caus. पोथयति (Ā. p. पोथयान, fut. पोथयिष्ये), to crush, kill, destroy, MBh.; Hariv.; to overpower or drown (one sound by another), Kathās.; to speak or to shine (भाषार्थे, or भासार्थे), Dhātup. xxxiii, 102.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (633,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुथ् {vI.v} {c4c} P. (पुथ्यति) To injure, hurt. --Caus. 1 To destroy completely, annihilate. --2 To overpower, drown (as a sound). --3 To speak. --4 To shine. {vII.v} {c10c} U. (पोथयति-ते) To shine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0708-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पोथःपुथ् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: पोथ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पोथः 📚 ➤ बोलना
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुथ् 📚cl. 4. P. पुथ्यति, to hurt, Dhātup. xxvi, 12 : Caus. पोथयति (Ā. p. पोथ…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें