🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:54:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पोलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पोलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पोलम्

अर्थ: राशि होना, ढेर होना, बढ़ना, ऊँचा होना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: महत्त्वे

अंग्रेज़ी: to be great, to be large, to rise up, to be heaped up

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — पुल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. पोल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. पोल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पुल् + अच्
  4. पोल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पुल् + अच्
  5. पुल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पुल् (चुरादिगण) · अर्थ: राशि होना, ढेर होना, बढ़ना, ऊँचा होना (महत्त्वे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपोलयतिपोलयतःपोलयन्ति
मध्यमपोलयसिपोलयथःपोलयथ
उत्तमपोलयामिपोलयावःपोलयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पोलयति · लट् (आत्मने.): पोलयते · लिट्: पोलयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पोलयाञ्चक्रे · लुट्: पोलयिता · लुट् (आत्मने.): पोलयिता · लृट्: पोलयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पोलयिष्यते · लोट्: पोलयतात् · लोट् (आत्मने.): पोलयताम् · लङ्: अपोलयत् · लङ् (आत्मने.): अपोलयत · विधिलिङ्: पोलयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पोलयेत · आशीर्लिङ्: पोल्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पोलयिषीष्ट · लुङ्: अपूपुलत् · लुङ् (आत्मने.): अपूपुलत · लृङ्: अपोलयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपोलयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पोलन · ण्वुल्: पोलकः · तृच्: पोलयिता · यत्: पोल्यः · तव्य: पोलयितव्यः · अनीयर्: पोलनीयः · क्त: पोलितः · क्तवतु: पोलितवान् · शतृ: पोलयन् · स्य-शतृ: पोलयिष्यन् · शानच्: पोलयमानः · क्त्वा: पोलयित्वा · ल्यप्: प्रपोल्य · तुमुन्: पोलयितुम् · णमुल्: पोलम् · क्तिन्: पोल्ति · क्वसु: पोलयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुल्
पुल्
pul
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुल् cl. 1. 10. 6. P. पोलति, पुलति, पोलयति, to be great or large or high, to be piled or heaped up, Dhātup. xx, 11; xxxii, 61.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (638,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुल् {c1c} {c6c} P., {c10c} U. (पोलति, पुलति, पोलयति-ते) 1 To draw or pull out. --2 To be great. --3 To be lofty. --4 To be collected together, be gathered.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0712-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पोलम्अव्यय — पुल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: पोल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | पोल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पुल् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पोलम् 📚 ➤ राशि होना, ढेर होना, बढ़ना, ऊँचा होना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: महत्त्वे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुल् 📚cl. 1. 10. 6. P. पोलति, पुलति, पोलयति, to be great or large or high, t…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पोलम्: पुल् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें