🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:01:03 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रवहः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रवहः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रवहः

अर्थ: बहना, धार बनकर बहना

संस्कृत: बहिर्गमनम्

व्युत्पत्ति: प्र+वह्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रवह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + वह् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रवह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रवहःप्रवहौप्रवहाः
द्वितीयाप्रवहम्प्रवहौप्रवहान्
तृतीयाप्रवहेणप्रवहाभ्याम्प्रवहैः
चतुर्थीप्रवहायप्रवहाभ्याम्प्रवहेभ्यः
पञ्चमीप्रवहात् / प्रवहाद्प्रवहाभ्याम्प्रवहेभ्यः
षष्ठीप्रवहस्यप्रवहयोःप्रवहाणाम्
सप्तमीप्रवहेप्रवहयोःप्रवहेषु
सम्बोधनहे प्रवहहे प्रवहौहे प्रवहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रवह
प्रवह
pravaha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाहर जाना (3.2.18)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रवह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खूब बहाव ।
२. कुंड जिसमें नाली द्वारा जल जाय ।
३. सात वायुओं में से एक वायु । विशेष—यह वायु आवह वायु के ऊपर है और इसी के द्वारा ज्योतिष्क पिंड आकाश में स्थित हैं ।
४. वायु । पवन (को॰) ।
५. अग्नि की सात जिह्वाओं में से एक ।
६. घर, नगर आदि से बाहर निकलना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚वह mf(आ)n. bearing along, carrying (ifc.), MBh.; R.
प्र-˚वह m. N. of one of the 7 winds said to cause the motion of the planets, MBh.; Hariv. &c. (cf. IW. 179)
wind, air, L.
N. of one of the 7 tongues of fire, Col.
a reservoir into which water is carried, Yājñ.
flowing or streaming forth, L. (cf. -वाक)
going forth, g˚ from a town, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (691,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रवहः 1 Flowing or streaming forth. --2 Wind. --3 N. of one of the seven courses of wind (said to cause the motion of the planets). --4 A reservoir into which water is carried off. --5 Going forth, going from a town.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0759-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवह पु० प्र + वह--अच् । “यस्मात् ज्योतीषि वहति प्रवहस्तेन कीर्तितः” उक्ते १ वायुभेदे । भावे अप् । २ नगराद्वहिर्गमने
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4491,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवहः, पुं, (प्र + वह् + भाबे + अच् ।) गृह- नगरादेर्ब्बहिर्गमनम् । इत्यमरः । ३ । १ । १८ ॥ (प्रवहतीति । प्र + वह् + अच् ।) वायुः । इति हेमचन्द्रः ॥ सप्तवाय्वन्तर्गतद्वितीयवायुः । स तु आवहवायोरूर्द्ध्वस्थितः । इति सिद्धान्त- शिरोमणिः ॥ “यस्माज्जोतींषि वहति प्रवहस्तेन स स्मृतः ॥” इति विष्णुपुराणे २ अंशे १२ अध्यायः ॥ अस्य टीका । “यस्माज्ज्योतींषि प्रकर्षेण वहति तेन स वायुः प्रवहः स्मृतः प्रवहस्यैव भेदाः सर्व्वे वायुस्कन्धाः ॥” (मेघविशेषः । यथा, स्कान्दे सह्याद्रिखण्डे । ५ । ६ । “आवहः प्रवहश्चैव उदहासो महांस्तथा । परीवहः पञ्चमश्च विनहश्च परावहः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-293-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रवहःप्रवह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + वह् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रवहः 📚 ➤ बहना, धार बनकर बहना
संस्कृत: बहिर्गमनम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रवह 📚खूब बहाव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रवह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रवहः: प्र+वह्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬