🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:31:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्राच

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्राचः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्राचः

अर्थ: पूर्व की दिशा, पूर्व का स्थान, पहले वाला काल, पहले चलनेवाला

संस्कृत: पूर्वदिशा, पूर्वदेशः, पूर्वकालः, प्रथमं चलति (प्राञ्चति) सः

अंग्रेज़ी: East direction, Eastern region, Earlier time, one who walks first

व्युत्पत्ति: प्र + अञ्च् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्राच् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. प्राच् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. प्राच् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. प्राच् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  5. प्राच् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  6. प्राच् (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  7. प्राच् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  8. प्राच् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्राच् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्राङ्प्राञ्चौप्राञ्चः
द्वितीयाप्राञ्चम्प्राञ्चौप्राचः
तृतीयाप्राचाप्राग्भ्याम्प्राग्भिः
चतुर्थीप्राचेप्राग्भ्याम्प्राग्भ्यः
पञ्चमीप्राचःप्राग्भ्याम्प्राग्भ्यः
षष्ठीप्राचःप्राचोःप्राचाम्
सप्तमीप्राचिप्राचोःप्राक्षु
सम्बोधनहे प्राङ्हे प्राञ्चौहे प्राञ्चः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्राच्
प्राच्
prāc
🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्राच्, प्रांच् a. (ची f.) 1 Turned towards the front, in front, foremost. --2 Eastern, easterly. --3 Prior, previous, former. --m. (pl.) 1 The people of the east. --2 Eastern grammarians. --Comp. --अग्र a. (प्रागग्र) having the point turned towards the east. --अभावः (प्रागभावः) {1} antecedent non-existence, non-existence of a thing previous to its production, as of an effect previous to its production. {2} (in law) non-possession of property (that may be possessed). --अभिहित (प्रागभिहित) a. mentioned before. --अवस्था ( प्रागग्रस्था) the former state; न तर्हि प्रागवस्थायाः परिहीयसे Māl. 4 ‘you are none the worse for it’. --आयत ( प्रागायत) a. extending towards the east. --उक्तिः f. (प्रागुक्तिः) previous utterance. --उत्तर (प्रागुत्तर) a. northeastern. --उदंच् a. (प्रागुदंच्) northeastern. --उदीची (प्रागुदीची) f. the northeast. --कर्मन् (प्राक्कर्मन्) n. {1} an action done in a former life. {2} a preliminary medical treatment. {3} a preliminary action in general. --कालः (प्राक्कालः) a former age. --कालीन (प्राक्कालीन) a. belonging to the former times, old, ancient. --कूल (प्राक्कूल) a. having the points turned towards the east (said of Kuśa grass); Ms. 2. 75. --(लं) the point of a blade of such Kuśa grass. --कृतं (प्राक्कृतं) an act done in a former life. --केवल a. (प्राक्केवल) [] manifested from the first in a distinct form. --गामिन् a. (प्राग्गामिन्) {1} going before, preceding. {2} a precursor, forerunner. {3} going eastward. --चरणा (प्राक्चरणा) the female organ of generation. --चिरं ( प्राक्चिरं) ind. in due or good time, before too late. --जन्मन् (प्राग्जन्मन्) n., --जातिः (प्राग्जातिः) f. a former birth. --ज्योतिषः (प्राग्योतिषः) {1} N. of country, also called Kāmarūpa. {2} the people of this country (pl.) --(षं) N. of a city. ˚ज्येष्ठः an epithet of Viṣṇu. --दक्षिण a. ( प्राग्दक्षिण) south-eastern. --देशः (प्राग्देशः) the eastern country. --द्वार, --द्वारिक a. (प्राग्द्वार &c.) having doors facing the east. --न्यायः (प्राङ्न्यायः) the plea of a former trial, res judicata; आचारेणावसन्नोपि पुतर्लेखय ते यदि । सोभिधेयोजितः पूर्वं प्राङ्न्यायस्तु स उच्यते ॥ --पदं (प्राक्पदं) the first member of a compound. --प्रहारः ( प्राक्प्रहारः) the first blow. --फलः ( प्राक्फलः) the bread-fruit tree. --फ (फा) ल्गुनी (प्राक्फल्गुनी) the eleventh lunar mansion, (पूर्वा). ˚भवः {1} the planet Jupiter. {2} N. of Bṛhaspati. --फाल्गुनः, --फाल्गुनेयः (प्राक्फाल्गुनः &c.) the planet Jupiter. --भक्तं (प्राग्भक्तं) taking medicine before meals. --भागः ( प्राग्भागः) {1} the front. {2} the forepart. --भारः (प्राग्भारः) {1} the top or summit of a mountain; Māl. 9. 15. {2} the front part, forepart or end (of anything); क्रंदत्फेरवचंडडात्कृतिभृतप्राग्भारभीमैस्तटैः Māl. 5. 19. {3} a large quantity, heap, multitude, flood; Bh. 3. 129; Māl. 5. 29. --भावः (प्राग्भावः) {1} previous existence. {2} excellence, superiority. --मुख (प्राङ्मुख) a. {1} turned towards or facing the east; Ku. 7. 13; Ms. 2. 51; 8. 87. {2} inclined towards, wishing, desirous of. --वंशः ( प्राग्वंशः) {1} a kind of sacrificial room having its columns turned towards the east; R. 15. 61 (प्राचीनस्थूणो यज्ञशालाविशेषः Malli.; but some interpret the word to mean ‘a room in which the friends and family of the sacrificer assemble’). {2} a former dynasty or generation. --वृत्तं = प्राङ्न्यायः q. v. --वृत्तांतः (प्राग्वृत्तांतः) a former event. --शिरस् --स, --शिरस्क (प्राक्शिरस् &c.) a. having the head [] turned towards the east. --संध्या (प्राक्संध्या) the morning twilight. --सवनं (प्राक्सवनं) a morning libation or sacrifice. --स्रोतस् ( प्राक्स्रोतस्) a. flowing eastward. (--f.) a river.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0770-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्राच् अव्य० प्राचि सप्तम्यर्थे असि तस्य लुक् । प्राचीत्यर्थे ।
प्राच् त्रि० प्र + अन्च--क्विप् । पूर्वे १ देशे २ काले च ३ दिशि स्त्री ङीप् । ४ पूज्यपूजयोरन्तरालदिशि स्त्री “यत्रैव भानुस्तु वियत्युदेति प्राचीति तां वेदविदो वदन्ति । तथा पुरः पूजकपूज्ययोश्च सदागमज्ञा प्रवदन्ति तन्त्रे” ति० त० धृत- वाक्यम् । एतच्च “शिवपूजव्यतिरिक्तविषयम्” बाचस्पति- मिश्राः । हलन्तत्वात् वा टाप् । “प्राचाजिह्वम्” ऋ० १ । १४० । ३ । “प्राचामन्युः” ऋ० ८ । ६१ । ९ “प्राची वै दैवी दिक् पुरस्ताद्वै देवाः, प्रत्यञ्चो मनुष्यास्तानुपावृत्ताः तस्मा- त्तेभ्यः प्राङ्तिष्ठन् जुहोति” शत० ३ । १ । १ । ६
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4505,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्राचःप्राच् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्राच् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | प्राच् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्राचः 📚 ➤ पूर्व की दिशा, पूर्व का स्थान, पहले वाला काल, पहले चलनेवाला
संस्कृत: पूर्वदिशा, पूर्वदेशः, पूर्वकालः, प्रथमं चलति (प्राञ्चति) सः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्राच् 📚प्रांच् a. (ची f.) 1 Turned towards the front, in front, foremost. --2…🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें