🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:59:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रीतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रीतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रीतः

अर्थ: प्रसन्न, खुश, प्रहृष्ट, आनन्दित

संस्कृत: प्रीतौ · पर्याय: हृष्ट, मत्त, तृप्त, प्रह्लन्न, प्रमुदित

अंग्रेज़ी: to please,to love, to show affection

व्युत्पत्ति: प्री + क्त, नत्वाभावः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रीत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्री + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — प्रीत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रीतःप्रीतौप्रीताः
द्वितीयाप्रीतम्प्रीतौप्रीतान्
तृतीयाप्रीतेनप्रीताभ्याम्प्रीतैः
चतुर्थीप्रीतायप्रीताभ्याम्प्रीतेभ्यः
पञ्चमीप्रीतात् / प्रीताद्प्रीताभ्याम्प्रीतेभ्यः
षष्ठीप्रीतस्यप्रीतयोःप्रीतानाम्
सप्तमीप्रीतेप्रीतयोःप्रीतेषु
सम्बोधनहे प्रीतहे प्रीतौहे प्रीताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — प्री (दिवादिगण) · अर्थ: प्रीती करना (प्रीतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमप्रीयतेप्रीयेतेप्रीयन्ते
मध्यमप्रीयसेप्रीयेथेप्रीयध्वे
उत्तमप्रीयेप्रीयावहेप्रीयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): प्रीयते · लिट् (आत्मने.): पिप्रिये · लुट् (आत्मने.): प्रेता · लृट् (आत्मने.): प्रेष्यते · लोट् (आत्मने.): प्रीयताम् · लङ् (आत्मने.): अप्रीयत · विधिलिङ् (आत्मने.): प्रीयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): प्रेषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अप्रेष्ट · लृङ् (आत्मने.): अप्रेष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: प्रयण · ण्वुल्: प्रायकः · तृच्: प्रेता · यत्: प्रेयः · तव्य: प्रेतव्यः · अनीयर्: प्रयणीयः · क्त: प्रीतः · क्तवतु: प्रीतवान् · शानच्: प्रीयमाणः · क्त्वा: प्रीत्वा · ल्यप्: प्रप्रीय · तुमुन्: प्रेतुम् · णमुल्: प्रायम् · क्तिन्: प्रीति · क्वसु: पिप्रीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रीत
प्रीत
prīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रीत १ वि॰ [सं॰] प्रीतियुक्त । प्रसन्न । हर्षित । तुष्ट ।
प्रीत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रीतिः] दे॰ प्रीति । उ॰— कठिन पडे़ सुख दुख सहै, प्रीत निभावै ओर ।—धरम॰ श॰, पृ॰ ७९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रीत mfn. pleased, delighted, satisfied, joyful, glad
pl˚ or d˚ or s˚ with, j˚ at, g˚ of (with instr. loc. gen., or ifc.), RV. &c. &c.
beloved, dear to (gen. or comp.), Cāṇ.; Hit.
kind (as speech), Hit.
प्रीत n. jest, mirth, L.
pleasure, delight, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (711,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रीत p. p. [प्री-कर्तरि क्त] 1 Pleased. delighted, rejoiced, gladdened; प्रीतास्मि ते पुत्र वरं वृणीष्व R. 2. 63; [] 1. 81, 12. 94. --2 Glad, happy, joyful; Me. 4. --3 Content. --4 Dear, beloved. --5 Kind, affectionate. --Comp. --आत्मन्, --चित्त, --मनस् a. delighted at heart.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0778-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रीत त्रि० प्री--कर्त्तरि क्त । हृष्टे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4532,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रीतः, त्रि, (प्रीञ् प्रीणने + क्तः ।) प्रीतियुक्तः । तत्पर्य्यायः । हृष्टः २ मत्तः ३ तृप्तः ४ प्रह्लन्नः ५ प्रमुदितः ६ । इत्यमरः । ३ । १ । १०३ ॥ हृषितः ७ । (यथा, महाभारते । ४ । ४० । २ । “प्रीतोऽस्मि पुरुषव्याघ्र ! न भयं विद्यते तव । सर्व्वांस्तुदामि ते शत्रून् रणे रणविशारद ! ॥”) क्ली, नर्म्म । इति मेदिनी । ते, ३३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-368-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रीत" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रीतःप्रीत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्री + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रीतः 📚 ➤ प्रसन्न, खुश, प्रहृष्ट, आनन्दित
संस्कृत: प्रीतौ · पर्याय: हृष्ट, मत्त, तृप्त, प्रह्लन्न, प्रमुदित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रीत 📚प्रीतियुक्त । प्रसन्न । हर्षित । तुष्ट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रीत
प्रसन्न (३.१.१०२) — हृष्ट, मत्त, तृप्त, प्रह्लन्न, प्रमुदित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रीतः: प्री + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬