🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:06:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

फरह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

फर-+ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ह

अर्थ: बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्य में

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ह
ह
ha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ह संस्कृत या हिंदी वर्णमाला का तैतीसवाँ व्यंजन जो उच्चारण विभाग के अनुसार ऊष्म वर्ण कहलाता है तथा इसका उच्चारण स्थान कंठ है ।
ह १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हास । हँसी ।
२. शिव । महादेव ।
३. जल । पानी ।
४. शुन्य । सिफर ।
५. योग का एक आसन । विष्कंभ ।
६. ध्यान ।
७. शुभ । मगंल ।
८. आकाश ।
९. स्वर्ग ।
१०. रक्त । खून ।
११. भय ।
१२. ज्ञान ।
१३. चंद्रमा ।
१४. विष्णु ।
१५. युद्ध । लड़ाई ।
१६. घोड़ा । अश्व ।
१७. गर्व । घमंड ।
१८. वैद्य ।
१९. कारण । हेतु ।
२०. आनंद । हर्ष (को॰) ।
२१. धारण (को॰) ।
२२. ब्रह्म (को॰) ।
२३. प्रसिद्धि । ख्याति (को॰) ।
२४. अस्त्र (को॰) ।
२५. रत्न की दीप्ति (को॰) ।
२६. आह्वान । पुकार (को॰) ।
२७. वीणा की ध्वनि (को॰) ।
२८. पुलक । रोमहर्ष । रोमांच (को॰) ।
२९. बुराई । निंदा (को॰) ।
३०. क्षेप (को॰) ।
३१. निग्रह । नियोग (को॰) ।
३२. शुष्क होना (को॰) ।
ह २ अव्य॰ अनुन्य, क्रोध, अवश्य ही, निश्चय ही आदि अथों तथा पादपूर्ति के रूप में प्रयुवत अव्यय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ह the thirty-third and last consonant of the Nāgarī alphabet (in Pāṇini's system belonging to the guttural class, and usually pronounced like the English h in hard; it is not an original letter, but is mostly derived from an older घ्, rarely from ध् or भ्).
2. ह m. (only L.) a form of Śiva or Bhairava (cf. नकुलीश)
water
a cipher (i.e. the arithmetical figure which symbolizes o)
meditation, auspiciousness
sky, heaven, paradise
blood
dying
fear
knowledge
the moon
Viṣṇu
war, battle
horripilation
a horse
pride
a physician
cause, motive
= पाप-हरण
= सकोप-वारण
= शुष्क
हा (also आ, f.) laughter
ह (अम्), n. the Supreme Spirit
pleasure, delight
a weapon
the sparkling of a gem
calling, calling to the sound of a lute
ह ind. = अहम् (?), IndSt.
ह mfn. mad, drunk.
3. ह ind. (prob. orig. identical with 2. घ, and used as a particle for emphasizing a preceding word, esp. if it begins a sentence closely connected with another; very frequent in the Brāhmaṇas and Sūtras, and often translatable by) indeed, assuredly, verily, of course, then &c. (often with other particles, e.g. with त्व् एव, उ, स्म, वै &c.; न ह, ‘not indeed’; also with interrogatives and relatives, e.g. यद् ध, ‘when indeed’; कद् ध, ‘what then?’ sometimes with impf. or pf. [cf. Pāṇ. iii, 2, 116]; in later language very commonly used as a mere expletive, esp. at the end of a verse), RV.; &c.
4. ह mf(आ)n. (fr. √ हन्) killing, destroying, removing (only ifc.; see अराति-, वृत्र-, शत्रुह &c.)
5. ह mf(आ)n. (fr. √ 3. हा) abandoning, deserting, avoiding (ifc.; see अन्-ओक- and वापी-ह)
ह See 4. ह, p. 1286, col. 1.
ह See 5. ह, p. 1286, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1286,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ह ind. An emphatic particle used to lay stress on the preceding word and translateable by ‘verily’, ‘indeed’, ‘certainly’, &c.; but it is often used expletively without any particular signification, especially in Vedic literature; तस्य ह शतं जाया बभूवुः; तस्य ह पर्वतनारदौ गृह ऊषतुः &c. Ait. Br. It is sometimes used as a vocative particle and rarely of disdain or laughter. --हः 1 A form of Śiva. --2 Water. --3 Sky. --4 Blood. --5 A cipher. --6 Meditation. --7 Auspiciousness. --8 Paradise. --9 Heaven. [] --10 Drying. --11 Fear. --12 Knowledge. --13 The moon. --14 N. of Viṣṇu. --15 War, battle. --16 A horse. --17 Pride. --18 Horripilation. --19 A physician. --20 Cause, motive. --हं 1 The Supreme Spirit. --2 Pleasure, delight. --3 A weapon. --4 The sparkling of a gem. --5 The sound of a lute (--m. also according to some in these senses).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1163-1b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ह अव्य० हा--ड । १ पादपूरणे अमरः २ मम्ब धने ३ नियोगे ४ क्षेपे ५ निग्रहे ६ निन्दायां मेदि० ७ प्रसिद्धौ च । ८ शिवे पु० ९ जले १० शून्ये १२ आकाशे १३ रक्ते १४ स्वर्गे १५ धारणे पु० मेदि० । १ पापहरणे १८ चन्द्रे शब्दर० १९ सकोप- वारणे २० शुष्के च एकाक्षरकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5395,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ह, हकारः । स तु व्यञ्जनत्रयस्त्रिंशवर्णः । अष्टम वर्गीयचतुर्थवर्णश्च । तस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः । इति व्याकरणम् ॥ (यथा च शिक्षायाम् । १७ । “कण्ठ्या वहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू ॥ *) अस्य स्वरूपं यथा, -- “हकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! चतुर्व्वर्गप्रदायकम् । कुण्डलीद्वयसंयुक्तं रक्तविद्युल्लतोपमम् । रजःसत्त्वतमोयुक्तं पञ्चदेवमयं सदा । पञ्चप्राणात्मकं वर्णं त्रिशक्तिसहितं सदा । त्रिबिन्दुसहितं वर्णं हृदि भावय पार्व्वति ! ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ * ॥ (वङ्गीयवर्णमालायाम्) अस्य लेखनप्रकारो यथा, -- “ऊर्द्ध्वादाकुञ्चिता मध्ये कुण्डलीत्वं गता त्वधः । ऊर्द्ध्वं गता पुनः सैव तासु ब्रह्मादयः क्रमात् । मात्रा च पार्व्वती ज्ञेया ध्यानमस्य प्रचक्ष्यते ॥ करीषभूषिताङ्गीञ्च साट्टहासां दिगम्बराम् । अस्थिमाल्यामष्टभुजां वरदामम्बुजेक्षणाम् ॥ नागेन्द्रहारभूषाढ्यां जटामुकुटमण्डिताम् । सर्व्वसिद्धिप्रदां नित्यां धर्म्मकामार्थमोक्षदाम् ॥ एवं ध्यात्वा हकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ अस्य नामानि यथा, -- “हः शिवो गगनं हंसो नागलोकोऽम्बिका- पतिः । नकुलीशो जगत्प्राणः प्राणेशः कपिलामलः ॥ परमात्मात्मजो जीवो यवाकः शान्तिदोऽङ्गनः मृगा भयोऽरुणा स्थाणुः क्रूटकूपविरावणः ॥ लक्ष्मीर्म्मविहरः शम्भुः प्राणशक्तिर्ललाटजः । स्वकोपवारणः शूली चैतन्यं पादपूरणः । महालक्ष्मीः परं शम्भुः शाखोठः सोममण्डलः ॥” इति वर्णाभिधानम् ॥ * ॥ [] अपि च । “शुक्रश्चाथ हकारोऽशः प्राणः सान्तः शिवो वियत् । अकुलो नकुलीशश्च हसः शून्यञ्च हाकिनी । अनन्तो नकुली जीवः परमात्मा ललाटजः ॥” इति बीजवर्णाभिधानम् । अपि च । “हकारो नकुलीशोऽपि हंसः प्राणोऽङ्कुशः प्रिये । महेशो नकुली चैव वरावो गगनं रविः । लिङ्गं शून्यो महाशून्यः प्राणश्च परमेश्वरि ! ॥” इति श्रीरुद्रयामले ८ पटले मन्त्राभिधानम् ॥
ह, व्य, (हन हिंसागत्योः + अन्येभ्योऽपीति डः ।) पादपूरणम् । इत्यमरः । ३ । ४ । ५ ॥ (यथा, रामायणे । १ । १ । ५८ । “पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह ॥”) सम्बोधनम् । विनिग्रहः । नियोगः । क्षेपः । कुत्सा । इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥
हं, [म्] व्य, रुषोक्तिः । अनुनयः । इति मेदिनी ॥
हः, पुं, शिवः । जलम् । शून्यम् । धारणम् । मङ्गलम् । गगनम् । नकुलीशः । रक्तम् । स्वर्गः । इति मेदिनी ॥ पापहरणम् । चन्द्रः । इति शब्दरत्नावली ॥ सकोपवारणः । शुष्कः । इत्येकाक्षरकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-499-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
फर-हसमास: फर + ह तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

फरह 📚फर 📚ह ➤ फर (फलक) + ह (बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है…)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
फर 📚पु ‡ ^१ संज्ञा पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • फरह = फर + ह तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें