🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:37:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

फीरोजा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

फी+रोजा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

फी

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: a wicked man, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. फि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. फि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. फि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — फि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाफिःफीफयः
द्वितीयाफिम्फीफीन्
तृतीयाफिनाफिभ्याम्फिभिः
चतुर्थीफयेफिभ्याम्फिभ्यः
पञ्चमीफेःफिभ्याम्फिभ्यः
षष्ठीफेःफ्योःफीनाम्
सप्तमीफौफ्योःफिषु
सम्बोधनहे फेहे फीहे फयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

रोजा

अर्थ: मारना, हिंसा करना, दुःख देना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: हिंसायाम्

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy, to cause pain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रोजा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रुज् + अच्
  2. रोजा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रुज् + अच्
  3. रोजा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रुज् + अच्
  4. रोज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रुज् + अच्
  5. रोजा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: रुज् + अच्
  6. रोज (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: रुज् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रोजा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारोजारोजेरोजाः
द्वितीयारोजाम्रोजेरोजाः
तृतीयारोजयारोजाभ्याम्रोजाभिः
चतुर्थीरोजायैरोजाभ्याम्रोजाभ्यः
पञ्चमीरोजायाःरोजाभ्याम्रोजाभ्यः
षष्ठीरोजायाःरोजयोःरोजानाम्
सप्तमीरोजायाम्रोजयोःरोजासु
सम्बोधनहे रोजेहे रोजेहे रोजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रुज् (चुरादिगण) · अर्थ: मारना, हिंसा करना, दुःख देना (हिंसायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरोजति / रोजयतिरोजतः / रोजयतःरोजन्ति / रोजयन्ति
मध्यमरोजयसि / रोजसिरोजथः / रोजयथःरोजथ / रोजयथ
उत्तमरोजयामि / रोजामिरोजयावः / रोजावःरोजयामः / रोजामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रोजति · लट् (आत्मने.): रोजयते · लिट्: रुरोज · लिट् (आत्मने.): रोजयाञ्चक्रे · लुट्: रोजयिता · लुट् (आत्मने.): रोजयिता · लृट्: रोजयिष्यति · लृट् (आत्मने.): रोजयिष्यते · लोट्: रोजतात् · लोट् (आत्मने.): रोजयताम् · लङ्: अरोजत् · लङ् (आत्मने.): अरोजयत · विधिलिङ्: रोजयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): रोजयेत · आशीर्लिङ्: रुज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रोजयिषीष्ट · लुङ्: अरूरुजत् · लुङ् (आत्मने.): अरूरुजत · लृङ्: अरोजयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरोजयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रोजन · ण्वुल्: रोजकः · तृच्: रोजिता · यत्: रोज्यः · ण्यत्: रोज्यः · तव्य: रोजितव्यः · अनीयर्: रोजनीयः · क्त: रुजितः · क्तवतु: रुजितवान् · शतृ: रोजन् · स्य-शतृ: रोजिष्यन् · शानच्: रोजयमानः · क्त्वा: रुजित्वा · ल्यप्: प्ररुज्य · तुमुन्: रोजितुम् · णमुल्: रोजम् · घञ्: रोगः · क्तिन्: रुक्ति · क्वसु: रुरुज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — फि
फि
phi
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फि m. a wicked man, L.
idle talk, L.
anger, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (718,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फिः 1 A wicked man. --2 Useless or idle talk. --3 Anger.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0785-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फि पु० फल--वा० डि । १ निष्फालवाक्ये २ पापे च एकान० को० ३ कोपे शब्दर०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4555,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फिः, पुं, पापः । निष्फलवाक्यम् । इत्येकाक्षर- कोषः । कोपः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-384-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
फीफि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: फि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | फि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
रोजारोजा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रुज् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: रोजा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रुज् + अच् | रोजा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रुज् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

फी 📚 ➤ a wicked man, L. (अंग्रेज़ी कोश)

रोजा 📚 ➤ मारना, हिंसा करना, दुःख देना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: हिंसायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
फि 📚m. a wicked man, L🔵🟣🟢🟤
रोजा 📚व्रत । उपवास🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रोजा: रुज् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें