🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:48:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

फेनपः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

फेनपः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

फेनपः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: ‘foam-drinking’, feeding on foam, MBh.; BhP.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. फेनप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — फेनप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाफेनपःफेनपौफेनपाः
द्वितीयाफेनपम्फेनपौफेनपान्
तृतीयाफेनपेनफेनपाभ्याम्फेनपैः
चतुर्थीफेनपायफेनपाभ्याम्फेनपेभ्यः
पञ्चमीफेनपात् / फेनपाद्फेनपाभ्याम्फेनपेभ्यः
षष्ठीफेनपस्यफेनपयोःफेनपानाम्
सप्तमीफेनपेफेनपयोःफेनपेषु
सम्बोधनहे फेनपहे फेनपौहे फेनपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — फेनप
फेनप
phenapa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
फेनप संज्ञा पुं॰ [सं॰] वे ऋषि जो वनों में स्वयं गिरे हुए फल या फेन आदि खाते थे [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फेन—प mfn. ‘foam-drinking’, feeding on foam, MBh.; BhP.
(feeding on fruits fallen from the trees, BhP., Sch.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (718,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फेण(न)पः, पुं, स्वयंपतितफलादिजीविमुनिविशेषः । यथा, श्रीभागवते । ३ । १२ । ४३ । “वैखानसा वालिखिल्यौडुम्बराः फेणपा वने । न्यासे कुटीचकः पूर्व्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ ॥” “वने स्थिताश्चत्वारः । तत्र वैखानसाः अकृष्ट- पच्यवृत्तयः । वालिखिल्याः नवेऽन्ने लब्धे पूर्व्व- सञ्चितान्नत्यागिनः । औडुम्बराः प्रातरुत्थाय यां दिशं प्रथमं पश्यन्ति तत आहृतैः फला- दिभिर्ज्जीवन्तः । फेणपाः स्वयं पतितैः फला- दिभिर्ज्जीवन्तः । कुटीचकः स्वाश्रमधर्म्मप्रधानः । बह्वोदः कर्म्मोपसर्ज्जनीकृत्य ज्ञानाभ्यासप्रधानः । हंसो ज्ञानाभ्यासनिष्ठः । निष्क्रयः प्राप्ततत्त्वः । एते च सर्व्वे यथोत्तरं श्रेष्ठाः ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ (फेणं पिबतीति । फेण + पा + कः । फेनपानकर्त्तरि, त्रि । यथा, महा- भारते । १ । ६४ । २२ । “फेनपांश्च तथा वत्सान्न दुहन्ति स्म मानवाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-386-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
फेनपःफेनप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

फेनपः 📚 ➤ वे ऋषि जो वनों में स्वयं गिरे हुए फल या फेन आदि खाते थे उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): ‘foam-drinking’, feeding on foam, MBh.; BhP.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
फेनप 📚वे ऋषि जो वनों में स्वयं गिरे हुए फल या फेन आदि खाते थे🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें