🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:01:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बदमाश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बदम्+आश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बदम्

अर्थ: स्थिर रहना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: स्थैर्ये

अंग्रेज़ी: to be firm, to be steady

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बद (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: बद् + अच्
  2. बद (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: बद् + अच्
  3. बद (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: बद् + अच्
  4. बद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — बद (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबदम्बदेबदानि
द्वितीयाबदम्बदेबदानि
तृतीयाबदेनबदाभ्याम्बदैः
चतुर्थीबदायबदाभ्याम्बदेभ्यः
पञ्चमीबदात् / बदाद्बदाभ्याम्बदेभ्यः
षष्ठीबदस्यबदयोःबदानाम्
सप्तमीबदेबदयोःबदेषु
सम्बोधनहे बदहे बदेहे बदानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — बद् (भ्वादिगण) · अर्थ: स्थिर रहना (स्थैर्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबदतिबदतःबदन्ति
मध्यमबदसिबदथःबदथ
उत्तमबदामिबदावःबदामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बदति · लिट्: बबाद · लुट्: बदिता · लृट्: बदिष्यति · लोट्: बदतात् · लङ्: अबदत् · विधिलिङ्: बदेत् · आशीर्लिङ्: बद्यात् · लुङ्: अबदीत् · लृङ्: अबदिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बदन · ण्वुल्: बादकः · तृच्: बदिता · ण्यत्: बाद्यः · तव्य: बदितव्यः · अनीयर्: बदनीयः · क्त: बदितः · क्तवतु: बदितवान् · शतृ: बदन् · स्य-शतृ: बदिष्यन् · क्त्वा: बदित्वा · ल्यप्: प्रबद्य · तुमुन्: बदितुम् · णमुल्: बादम् · घञ्: बादः · क्तिन्: बत्ति · क्वसु: बेदिवान्

आश

अर्थ: खाना, भोजन करना

संस्कृत: भोजने

अंग्रेज़ी: to eat, to consume

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अश् धातु (क्र्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. अश् धातु (क्र्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  3. आश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. आश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. अश् धातु (क्र्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अश् (क्र्यादिगण) · अर्थ: खाना, भोजन करना (भोजने)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआशआशतुःआशुः
मध्यमआशिथआशथुःआश
उत्तमआशआशिवआशिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अश्नाति · लिट्: आश · लुट्: अशिता · लृट्: अशिष्यति · लोट्: अश्नातु · लङ्: आश्नात् · विधिलिङ्: अश्नीयात् · आशीर्लिङ्: अश्यात् · लुङ्: आशीत् · लृङ्: आशिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अशन · ण्वुल्: आशकः · तृच्: अशिता · ण्यत्: आश्यः · तव्य: अशितव्यः · अनीयर्: अशनीयः · क्त: अशितः · क्तवतु: अशितवान् · शतृ: अश्नन् · स्य-शतृ: अशिष्यन् · क्त्वा: अशित्वा · ल्यप्: प्राश्य · तुमुन्: अशितुम् · णमुल्: आशम् · घञ्: आशः · क्तिन्: अष्टि · क्वसु: आशिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बद
बद
bada
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बद १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰बर्ध्म( = गिलटी)] गरमी की बीमारी के कारण यों ही सूजी हुई जाँघ पर की गिलटी । गोहिया । बाघी । क्रि॰ प्र॰—निकलना ।
२. चौपायों का एक छूत का रोग जिसमें मुँह से लार बहती है, उनके खुर और मुँह में दाने पड़ जाते हैं और सींग से लेकर सारा शरीर गरम हो जाता है ।
बद २ वि॰ [फ़ा॰]
१. बुरा खराब ।
२. अधम । निकृष्ट । यौ॰—बदअमली । बदइंतजामी । बदकार । बदकिस्मत । बदखत । बदरुवाह । बदगुमान । बदगोई । बदचलन । बदजबान । बदजात । बदतमीज । बददुश्रा । बदनसीब । बदनाम । बदनीयत । बदनुमा । बदपरहेज । बदवख्त । बदधू । बदमजा । बदमस्त । बदमाश । बदमिजाज । बदरंग । बदलगाम । बदशकल । बदसूरत । बदहजमी । बदहवास ।
३. बुरे आचरण का (मनुष्य) । दुष्ट । खल । मीच । जैसे, बद अच्छा, बदनाम वुरा ।
बद ३ संज्ञा स्त्री [सं वर्त( = पलटा, बदला)] पलटा । बदला । एवज । उ॰—तब इक मित्रहि कहयो बुझाई । तुम हमरी बद पहरे जाई ।—रघुराज (शब्द) । मुहा॰—बद में = एवज में । बदले में । स्थान पर । उ॰— गुरु गृह जब बन को जात । तुरत हमारे बद में लकरी लावत सहि दुख गात ।—सूर (शब्द) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बद स्थैर्य्ये निश्चलभबले भ्वा० पर० सक० सेट् । बदति अवादीत् अबदीत् । बबाद बेदतुः ।
बद भाषणे वा चु० उभ० पक्षे भ्वा० पर० सक० सेट् । वादयति ते अवीषदत्--त । पक्षे बदतीत्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4557,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बद, स्थैर्य्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- अक०-सेट् ।) बदति पर्व्वतः । आबादीत् अबदीत् । हसादेः सेम इत्यादिना वा दीर्घः । व्रजवदेत्यादौ दन्त्यादिवदेरग्रहणादिति प्राञ्चः । इति दुर्गादासः ॥
व(ब)द, इ ङ नुत्यभिवादयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) अभिवादो नम- स्कारः । इ, वन्द्यते । ङ, वन्दते गुरुं लोकः । नमस्करोति स्तौति वा इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
व(ब)द, ऐ वाचि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-सक०-सेट् ।) ऐ, उद्यात् । इति दुर्गा- दासः ॥ (“क्विपि संवत् दन्त्योष्ठत्वात् पक्षे सानु- नासिको वकारः सँव्वत् यस्तु मन्यते नायं संप्रसारिणो वदेः प्रयोगः किन्तर्हि बद स्थैर्य्य इत्यस्य ओष्ठ्यबकारादेः तन्मते मकारवदपि सम्बदिति वर्णदेशना ।” इति मनोरमा ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-390-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बद" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बदम्बद (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: बद् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: बद (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: बद् + अच् | बद (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: बद् + अच्
आशअश् धातु (क्र्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बदम् 📚 ➤ स्थिर रहना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: स्थैर्ये

आश 📚 ➤ खाना, भोजन करना
संस्कृत: भोजने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बद 📚गरमी की बीमारी के कारण यों ही सूजी हुई जाँघ पर की गिलटी । गोहिया । बाघ…🟠🟢🟤
अश् 📚(in classical Sanskṛt only) Ā. अश्नुते (aor. 3. pl. आशिषत, Bhaṭṭ.; per…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
बदमाशबदम् + आशहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बदम्: बद् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें