🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:06:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बरतना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बर-+तना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तना

अर्थ: श्रद्धा करना, आश्रय देना, सहायता करना, शब्द करना, मार डालना, पीड़ा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: श्रद्धोपकरणयोः

अंग्रेज़ी: to believe, to have faith, to provide shelter, to help, to sound, to kill, to destroy, to hurt

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तन् + अच्
  2. तना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तन् + अच्
  3. तना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तन् + अच्
  4. तन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तन् + अच्
  5. तना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: तन् + अच्
  6. तन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: तन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तना (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातनातनेतनाः
द्वितीयातनाम्तनेतनाः
तृतीयातनयातनाभ्याम्तनाभिः
चतुर्थीतनायैतनाभ्याम्तनाभ्यः
पञ्चमीतनायाःतनाभ्याम्तनाभ्यः
षष्ठीतनायाःतनयोःतनानाम्
सप्तमीतनायाम्तनयोःतनासु
सम्बोधनहे तनेहे तनेहे तनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तन् (चुरादिगण) · अर्थ: श्रद्धा करना, आश्रय देना, सहायता करना, शब्द करना, मार डालना, पीड़ा करना (श्रद्धोपकरणयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतनति / तानयतितनतः / तानयतःतनन्ति / तानयन्ति
मध्यमतनसि / तानयसितनथः / तानयथःतनथ / तानयथ
उत्तमतनामि / तानयामितनावः / तानयावःतनामः / तानयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तनति · लट् (आत्मने.): तानयते · लिट्: ततान · लिट् (आत्मने.): तानयाञ्चक्रे · लुट्: तनिता · लुट् (आत्मने.): तानयिता · लृट्: तनिष्यति · लृट् (आत्मने.): तानयिष्यते · लोट्: तनतात् · लोट् (आत्मने.): तानयताम् · लङ्: अतनत् · लङ् (आत्मने.): अतानयत · विधिलिङ्: तनेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): तानयेत · आशीर्लिङ्: तन्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): तानयिषीष्ट · लुङ्: अतनीत् · लुङ् (आत्मने.): अतीतनत · लृङ्: अतनिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अतानयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तनन · ण्वुल्: तानकः · तृच्: तनिता · यत्: तान्यः · ण्यत्: तान्यः · तव्य: तनितव्यः · अनीयर्: तननीयः · क्त: तान्तः · क्तवतु: तान्तवान् · शतृ: तनन् · स्य-शतृ: तनिष्यन् · शानच्: तानयमानः · क्त्वा: तान्त्वा · ल्यप्: प्रतन्य · तुमुन्: तनितुम् · णमुल्: तानम् · घञ्: तानः · क्तिन्: तान्ति · क्वसु: तेनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तना
तना
tanā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तना १ संज्ञा पुं॰ [फा॰ तनह्] वृक्ष का जमीन से ऊपर निकला हुआ वहाँ तक का भाग जहाँ तक डालियाँ न निकली हों । पेड़ का धड़ । मंदल ।
तना २ क्रि॰ वि॰ [हिं॰ तन] ओर । तरफ । दे॰ तन । उ॰— नील पट झपटि लपेटि छिगुनी पै धरि टेरि टेरि कहैं हँसि हेरि हरिजू तना ।—देव (शब्द॰) ।
तना ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ तन] शरीर । जिस्म । उ॰—तना सुख में पड़ा तब से गुरू का शुक्र क्यों भूला —कबीर मं॰, पृ॰ ५४३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तना ind. (तना, once तना, x, 93, 12) instr. in uninterrupted succession, one after another, continually, RV. i, 3; 38; 77; ii, 2, 1; viii ff.
तना f. sg. or Ved. n. pl. id., RV. iii, 25, 1 and 27, 9; ix, 62, 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (435,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तना स्त्री तन--अच् टाप् । धने निघण्टुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3219,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तना" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बर-तनासमास: बर + तना तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: तना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तन् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: तना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तन् + अच् | तना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बरतना 📚बर 📚तना ➤ बर + तना (श्रद्धा करना, आश्रय देना, सहायता करना, शब्द करना, मार डालना…)
संस्कृत: श्रद्धोपकरणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बर 📚वह जिसका विवाह होता हो । दूल्हा । दे॰ 'वर'🟠🔵🟢
तना 📚वृक्ष का जमीन से ऊपर निकला हुआ वहाँ तक का भाग जहाँ तक डालियाँ न निकली …🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • बरतना = बर + तना तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • तना: तन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें