🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:57:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बर्ह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बर्ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बर्ह

अर्थ: बोलना

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बर्ह् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. बृह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. बर्ह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. बर्ह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — बर्ह् (चुरादिगण) · अर्थ: बोलना (भाषायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबर्हतात् / बर्हताद् / बर्हतु / बर्हयतात् / बर्हयताद् / बर्हयतुबर्हताम् / बर्हयताम्बर्हन्तु / बर्हयन्तु
मध्यमबर्ह / बर्हतात् / बर्हताद् / बर्हय / बर्हयतात् / बर्हयताद्बर्हतम् / बर्हयतम्बर्हत / बर्हयत
उत्तमबर्हयाणि / बर्हाणिबर्हयाव / बर्हावबर्हयाम / बर्हाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बर्हति · लट् (आत्मने.): बर्हयते · लिट्: बबर्ह · लिट् (आत्मने.): बर्हयाञ्चक्रे · लुट्: बर्हयिता · लुट् (आत्मने.): बर्हयिता · लृट्: बर्हयिष्यति · लृट् (आत्मने.): बर्हयिष्यते · लोट्: बर्हतात् · लोट् (आत्मने.): बर्हयताम् · लङ्: अबर्हत् · लङ् (आत्मने.): अबर्हयत · विधिलिङ्: बर्हयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): बर्हयेत · आशीर्लिङ्: बर्ह्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): बर्हयिषीष्ट · लुङ्: अबबर्हत् · लुङ् (आत्मने.): अबबर्हत · लृङ्: अबर्हयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अबर्हयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बर्हण · ण्वुल्: बर्हकः · तृच्: बर्हिता · यत्: बर्ह्यः · ण्यत्: बर्ह्यः · तव्य: बर्हितव्यः · अनीयर्: बर्हणीयः · क्त: बर्हितः · क्तवतु: बर्हितवान् · शतृ: बर्हन् · स्य-शतृ: बर्हिष्यन् · शानच्: बर्हयमाणः · क्त्वा: बर्हित्वा · ल्यप्: प्रबर्ह्य · तुमुन्: बर्हितुम् · णमुल्: बर्हम् · घञ्: बर्हः · क्तिन्: बर्ढि · क्वसु: बबर्ह्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बर्ह्
बर्ह्
barh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
गठिवन (ग्रन्थिपर्ण) के नाम (2.4.132) ग्रन्थिपर्ण · शुक · पुष्प · स्थौणेय · कुक्कुर
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बर्ह् or वर्ह् (cf. √ बृह्, वृह्) cl. 1. Ā. बर्हते (only Dhātup. xvi, 39), to speak; to hurt; to give or cover (दान v.l. छादन); cl. 10. P. xxxiii, 96 to speak; to shine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (722,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बर्ह् {vI.v} {c1c} A. (बर्हते) 1 To speak. --2 To give. --3 To cover. --4 To hurt, kill, destroy. --5 To spread. --6 To be pre-eminent or excellent. {vII.v} {c10c} U. (बर्हयति-ते) To hurt, injure. --WITH नि to kill, destroy; Śi. 1. 29.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0789-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बर्हबर्ह् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बृह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | बर्ह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बर्ह 📚 ➤ बोलना
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बर्ह् 📚or वर्ह् (cf. √ बृह्, वृह्) cl. 1. Ā. बर्हते (only Dhātup. xvi, 39), t…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें