🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:03:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बर्हि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बर्हि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बर्हि

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: उद्यमने

अंग्रेज़ी: to try, to put effort

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बृह् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. बर्ह् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  3. बर्ह् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  4. बृह् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — बृह् (तुदादिगण) · अर्थ: (उद्यमने)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअबर्हीत् / अबर्हीद् / अभृक्षत् / अभृक्षद्अबर्हिष्टाम् / अभृक्षताम्अबर्हिषुः / अभृक्षन्
मध्यमअबर्हीः / अभृक्षःअबर्हिष्टम् / अभृक्षतम्अबर्हिष्ट / अभृक्षत
उत्तमअबर्हिषम् / अभृक्षम्अबर्हिष्व / अभृक्षावअबर्हिष्म / अभृक्षाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बृहति · लिट्: बबर्ह · लुट्: बर्ढा · लृट्: बर्हिष्यति · लोट्: बृहतात् · लङ्: अबृहत् · विधिलिङ्: बृहेत् · आशीर्लिङ्: बृह्यात् · लुङ्: अबर्हीत् · लृङ्: अबर्हिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बर्हण · ण्वुल्: बर्हकः · तृच्: बर्ढा · तव्य: बर्ढव्यः · अनीयर्: बर्हणीयः · क्त: बृढः · क्तवतु: बृढवान् · शतृ: बृहन् · स्य-शतृ: भर्क्ष्यन् · क्त्वा: बृढ्वा · ल्यप्: प्रबृह्य · तुमुन्: बर्ढुम् · णमुल्: बर्हम् · घञ्: बर्हः · क्तिन्: बृढि · क्वसु: बबृह्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बृह्
बृह्
bṛh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. बृह् or वृह्, cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 57) बृहति; वृहति (pf. बबर्ह, ववर्ह; fut. वर्क्ष्यति, वर्हिष्यति; वर्ढा, वर्हिता; aor. बर्हीत्, अवृक्षत्; ind.p. वृढ्वा, वर्हित्वा, वृह्य, बर्हम्, वर्हम्; Ved. inf. वृहस्: Pass. वृह्यते ; aor. वर्हि), to tear, pluck, root up (without a prep. only with मूलम्, TS.; Āpast.) : Caus. बर्हयति (see नि-√ बृह्) : Desid. विवृक्षति, विवर्हिषति Gr.: Intens. वरीवर्ढि, वरीवृह्यते, ib.
2. बृह् or बृंह् cl. 1. P. (Dhātup. xvii, 85) बृंहति (also ˚ते, ŚBr. and बृहति, AV.; pf. बबर्ह, AV.; A. p. बबृहाण, RV.), to be thick, grow great or strong, increase (the finite verb only with a prep.) : Caus. बृंहयति, ˚ते (also written वृ˚), to make big or fat or strong, increase, expand, further, promote, MBh.; Kathās.; Pur.; Suśr.; बर्हयति See सम्-√ बृह्: Intens. बर्बृहत्, बर्बृहि See उप-√ बृह्.
3. बृह् prayer. See बृहस्-पति.
4. बृह् or बृंह् (also written वृह् or वृंह्). cl. 1. P. (Dhātup. xvii, 85) बृंहति (or बर्हति; 3. pl. pf. Ā. बबृंहिरे, Śiś. xvii, 31), to roar, bellow, trumpet (said of an elephant), MBh.; Hariv. &c.; also cl. 10. P. (Dhātup. xxxiii, 95) to speak; to shine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (735,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बृह् {c1c} {c6c} P. (बर्हति, बृहति) 1 To grow, increase, expand. --2 To roar. WITH उद् {1} to lift, raise; Ms. 1. 14; Bk. 14. 88. --नि to destroy, remove; Śi. 1. 29.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0799-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बर्हिबृह् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: बर्ह् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) | बर्ह् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बर्हि 📚 ➤ to try, to put effort (अंग्रेज़ी कोश)
संस्कृत: उद्यमने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बृह् 📚or वृह्, cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 57) बृहति; वृहति (pf. बबर्ह, वव…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें