🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:22:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बलायत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बल+आयत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बल

अर्थ: सामर्थ्य, शक्ति, ताकत, वीर्य, ओज

संस्कृत: सामर्थ्यम्, स्थौल्यम् · पर्याय: बलभद्र, प्रलम्बघ्न, बलदेव, अच्युताग्रज, रेवतीरमण

व्युत्पत्ति: बल् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. बल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबलम्बलेबलानि
द्वितीयाबलम्बलेबलानि
तृतीयाबलेनबलाभ्याम्बलैः
चतुर्थीबलायबलाभ्याम्बलेभ्यः
पञ्चमीबलात् / बलाद्बलाभ्याम्बलेभ्यः
षष्ठीबलस्यबलयोःबलानाम्
सप्तमीबलेबलयोःबलेषु
सम्बोधनहे बलहे बलेहे बलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

आयत

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अय् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. आयत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. आयत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अय् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआयतआयेताम्आयन्त
मध्यमआयथाःआयेथाम्आयध्वम्
उत्तमआयेआयावहिआयामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): अयते · लिट् (आत्मने.): अयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): अयिता · लृट् (आत्मने.): अयिष्यते · लोट् (आत्मने.): अयताम् · लङ् (आत्मने.): आयत · विधिलिङ् (आत्मने.): अयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): आयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): आयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: अयिता · ण्यत्: आय्यः · तव्य: अयितव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: अयितः · क्तवतु: अयितवान् · शानच्: अयमानः · क्त्वा: अयित्वा · ल्यप्: प्लाय्य · तुमुन्: अयितुम् · णमुल्: आयम् · घञ्: आयः · क्तिन्: ति · क्वसु: अयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बल
बल
bala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
द्रविण (3.3.59) धन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शक्ति । सामर्थ्य । ताकत । जोर । बूता । पर्या॰—पराक्रम । शक्ति । वीर्य । मुहा॰—बलभरना=बल दिखाना । जोर दिखाना । जोर करना । बल की लेना=इतराना । घमंड करना ।
२. भार उठाने की शक्ति । सँभार । सह ।
३. आश्रय । सहारा । जैसे, हाथ के बल, सिर के बल, इत्यादि ।
४. आसरा । भरोसा । बिर्ता । उ॰—(क) जो अंतहु अस करतब रहेऊ । माँगु माँगु तुम्ह केहि बल कहेऊ ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) कत सिख देइ हमहि कोउ माई । गालु करब केहि कर बल पाई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
५. सेना । फौज ।
६. बलदेव । बलराम ।
७. एक राक्षस का नाम ।
८. बरुण नामक वृक्ष ।
९. सत्य (को॰) ।
१०. काम (को॰) ।
११. पुरुष तेज । शुक्र (को॰) ।
१२. ओषधि (को॰) ।
१३. मोटाई । स्थूलता (को॰) ।
१४. रक्त (को॰) ।
१५. काक, कौआ (को॰) ।
१६. हाथ (को॰) ।
१७. पार्श्व । पहलू । जैसे, दहने बल, बाएँ बल ।
बल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ बलि (=झुर्री मरोड़) अयवा वलय] ऐंठन । मरोड़ । वह चक्कर या घुमाव जो किसी लचीली या नरम वस्तु को बढ़ाने या घुमाने से बीच बीच में पड़ जाय । पेच । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।—होना । मुहा॰—बल खाना=ऐंठ जाना । पेच खाना । बटने या घुमाने से घुमावदार हो जाना । बल देना= (१) ऐंठना । मरोड़ना । (२) बटना ।
२. फेरा । लपेट । जैसे,—कई बल बाँधोगे तब यह न छूटेगा ।
३. लहरदार घुमाव । गोलापन लिए वह टेढ़ापन जो कुछ दूर तक चला गया हो । पेच । क्रि॰ प्र॰—पड़ना । मुहा॰—बल खाना=घुमाव के साथ टेढ़ा होना । कुंचित होना । उ॰—कंधे पर सुंदरता के साथ बनाई गई काल साँपनी ऐसी बल खाती हिलती मन मोहनेवाली चोटी थी ।—अयोध्या सिंह (शब्द॰) ।
४. टेढ़ापन । कज । खम । जैसे,—इस छड़ी में जो बल है वह हम निकाल देंगे । मुहा॰—बल निकालना=टेढ़ापन दूर करना ।
५. सुकड़न । शिकन । गुलझट । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।
६. लचक । झुकाव । सीधा न रहकर बीच से झुकने की मु्द्रा । मुहा॰—बल खाना=लचकना । झुकना । उ॰—(क) पतली कमर बल खाती जाति (गीत) । (ख) बल खात दिग्गज कोल कूरम शेष सिरग हालति मही ।—विश्राम (शब्द॰) ।
७. कज । कसर । कमी । अंतर । फर्क । जैसे,—(क) पाँच रुपए का बंल पड़ता है नहीं तो इतने में मैं आपके हाथ वेच देता । (ख) इसमें उसमें बहुत बल हैं । मुहा॰—बल खाना=घाटा सहना । हानि सहना । खर्च करना । जैसे,—बिना कुछ बल खाए यहाँ काम न होगा । बल पड़ना=(१) अंतर होना । फर्क रहना । (२) कमी वा घाटा होना ।
८. अधपके जौ की बाल ।
बल पु ३ अव्य [हिं॰] तरफ । ओर । उ॰—साँवला । सोहन मोहन गमरू इत बल आइ गया ।—घनानंद, पृ॰ ४४ ।
बल † ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] 'बाल' शब्द का समासगत रूप । जैसे, बलटुट और बलतोड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बल n. (or m. g. अर्धर्चादि) power, strength, might, vigour, force, validity, RV. &c. &c. (बलात्, ‘forcibly, against one's will, without being able to help it’; also = बल ibc., or बलेन, बल-तस्, with gen. or ifc., ‘by force, by the power or on the strength or in virtue or by means of, by’)
force or power of articulation, TUp.
force considered as a sixth organ of action (cf. कर्मेन्द्रिय), MBh.
(the Buddhists reckon 10 forces, the ascetic Śaivas four, which according to Sch. on R. [B.] are सामन्, दान, भेद, and निग्रह)
Force personified as one of the Viśve-Devāḥ, MBh.
power of, expertness in (loc.), Nal.
stoutness, bulkiness, L.
(also pl.; ifc. f(आ). ) military force, troops, an army, Mn.; MBh. &c.
(L. also shape; body; semen virile; gum; blood; a young shoot; bone)
बल m. a crow, MBh.
Crataeva Roxburghii, L.
half-ripe barley, L.
N. of a demon conquered by Indra (the brother of Vṛtra, in older texts वल), RV. &c. &c.
of an elder brother of Kṛṣṇa (also called Bala-deva, Balabhadra, Bala-rāma &c.), MBh.; Pur.
cf. IW. 332 &c.
(with Jainas) a white Bala or elder brother of Vāsudeva (9 in number, viz. Acala, Vijaya, Bhadra, Su-prabha, Su-darśana, Ānanda, Nandana, Padma, and Rāma)
N. of a son of Varuṇa and brother of Surā, MBh.
of an attendant on Skanda, ib.
of a son of Aṅgiras, ib.
of a son of Parikṣit, ib.
of a son of Parijātra, BhP.
of a son of Kṛṣṇa, ib.
of a lexicographer (also written वल), Naiṣ., Sch.
of a horse of the Moon, VP.
बल n. = वल, a cavern, AV.
बल mfn. strong, robust, L.; sick (= अमिन्), L.
बल [cf. Lat. valere, valor &c.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (722,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बलं [बल्-अच्] 1 Strength, power, might, vigour. --2 Force, violence; as in बलात् q. v. --3 An army, host, forces, troops; भवेदभीष्ममद्रोणं धृतराष्ट्रबलं कथं Ve. 3. 24, 43; Bg. 1. 10; R. 16. 37. --4 Bulkiness, stoutness (of the body). --5 Body, figure, shape. --6 Semen virile, --7 Blood, --8 Gum myrrh. --9 A shoot, sprout. (बलेन means ‘on the strength of’, ‘by means or virtue of’; बहुबलेन जितः, वीर्यबलेन &c.; बलात् ‘perforce’, ‘forcibly’, ‘violently’, ‘against one's will’; बलान्निद्रा समायाता Pt. 1; हृदयमदये तस्मिन्नेवं पुनर्वलते बलात् Gīt. 7). --लः 1 A crow. --2 N. of the elder brother of Kṛṣṇa; see वलराम below. --3 N. of a demon killed by Indra. --Comp. --अग्रं excessive strength or force. --(ग्रः) the head of an army. --अंगकः the spring [] (Hemacandra). --अंचिता the lute of Balarāma. --अटः a kind of beam. --अधिक a. surpassing in strength, of superior strength or force. --अधिकरणं the affairs of an army. --अध्यक्षः {1} a general or commander of an army; Ms. 7. 189. {2} a war-minister. --अनुजः an epithet of Kṛṣṇa. --अन्वित a. endowed with strength, mighty, powerful. --अबलं {1} comparative strength and want of strength, relative strength and weakness; R. 17. 59. {2} relative significance and insignificance, comparative importance and unimportance; समय एव करोति बलाबलं Śi. 6. 44. --अभ्रः an army in the form of a cloud. --अरातिः an epithet of Indra. --अवलेपः pride of strength. --अशः --असः {1} consumption. {2} the phlegmatic humour (कफ). {3} a swelling in the throat (which stops the passages of food). --आत्मिका a kind of sun-flower (हस्तिशुंडी). --आहः water. --उत्क्रट a. of mighty strength; Pt. 2. 40; 3. 114. --उपपन्न, --उपेत a. endowed with strength, strong, powerful. --ओघः a multitude of troops, numerous army; Śi. 5. 2. --कर, --कृत् a. strengthening. --क्षोभः disturbance in the army, mutiny, revolt. --चक्रं {1} dominion, sovereignty. {2} an army, a host. --ज a. produced by power. --(जं) {1} a city-gate, gate. {2} a field. {3} grain, a heap of grain; Śi. 14. 7. {4} war, battle. {5} marrow, pith. {6} a pretty figure. --(जा) {1} the earth. {2} a handsome woman. {3} a kind of, jasmine (Arabian). --दः an ox a bullock. --दर्पः pride of strength. --देवः {1} air, wind. {2} N. of the elder brother of Kṛṣṇa; see बलराम below. --द्विष् m., --निषूदनः epithets of Indra; बलनिषूदनमर्थपतिं च तं R. 9. 3. --निग्रह a. weakening, enervating. --पतिः {1} a general, commander. {2} an epithet of Indra. --प्रद a. giving strength, invigorating. --प्रसूः N. of Rohiṇī, mother of Balarāma. --भद्र a. strong, powerful. --(द्रः) {1} a strong or powerful man. {2} a kind of ox. {3} N. of Balarāma, q. v. below. {4} the tree called लोध्र. {5} N. of Ananta. --(द्रा) a maiden. --भिद् m. an epithet of Indra; Ś. 2. --भृत् a. strong, powerful. --रामः ‘the [] strong Rāma’, N. of the elder brother of Kṛṣṇa. [He was the seventh son of Vasudeva and Devakī; but transferred to the womb of Rohiṇi to save him from falling a prey to the cruelty of Kaṃsa. He and his brother Kṛṣṇa were brought up by Nanda in Gokula. When quite young, he killed the powerful demons Dhenuka and Pralamba, and performed, like his brother, many feats of surprising strength. On one occasion Balarāma under the influence of wine, of which he was very fond, called upon the Yamunā river to come to him that he might bathe; and on his command being unheeded, he plunged his plough-share into the river and dragged the waters after him, until the river assumed a human form and asked his forgiveness. On another occasion he dragged towards himself the whole city of Hastināpura along with its walls. As Kṛṣṇa was a friend and admirer of the Pāṇḍavas, so Balarāma was of the Kauravas, as was seen in his desire of giving his sister Subhadrā to Duryodhana rather than to Arjuna; yet he declined to take any part in the great Bhāratī war either with the Pāṇḍavas or the Kauravas. He is represented as dressed in blue clothes, and armed with a ploughshare which was his most effective weapon. His wife was Revatī. He is sometimes regarded as an incarnation of the serpent Śeṣa and sometimes as the eighth incarnation of Viṣṇu; see the quotation under हल]. --वर्धन a. invigorating, strengthening. --विन्यासः array or arrangement of troops. --व्यसनं the defeat of an army. --शालिन् a. strong. --सूदनः an epithet of Indra. --स्थ a. strong, powerful. --(स्थः) a warrior, soldier. --स्थितिः f. {1} a camp; an encampment. {2} a royal camp. --हन् m. {1} an epithet of Indra. {2} of Balarāma. {3} phlegm. --हीन a. destitute of strength, weak, feeble.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0789-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बल जीबने, धान्यावरोधे च भ्वा० पर० सक० सेट् । बलवि । अबालीत् बेलतुः । ज्ववादि० कर्त्तरि ण । बलः बालः ।
बल दाने बधे निरूपणे च भ्वा० उभ० सक० सेट् । बलति--ते अबालीत् अबलिष्ट । बेलतुः बेले ।
बल जीवने चु० उभ० अक० सेट् । मित् घटा० । बलयति--ते अबीबलत् त ।
बल निरूपणे चु० आत्म० सक० सेट् । बालयते अबीबलत ।
बल न० बल--अच् । १ सैन्ये २ देहजे सामर्थ्ये ३ स्थौल्ये ४ गन्धरसे ५ रूपे मेदि० ६ शुक्रे हेमच० ७८ देहे जटा० ८ पल्लवे शब्दर० ९ रक्ते च शब्दच० । १० बलवुक्ते त्रि० मेदि० ११ काके १२ बलदेवे अमरः । १३ वरुणवृक्षे शब्दच० । १४ दैत्यभेदे पु० मेदि० । तत्र पारिभापिकबलानि ब्रह्मवैपु० ३५ अ० उक्तानि यथा “क्षत्रियाणां बलं युद्धं व्यापारश्च बलं विशाम् । भिक्षाबलं भिक्षुकाणां शूद्राणां बिप्रसेवनम् । हरौ भक्तिर्हरेर्दास्यं वैष्णवानां बलं हरिः । हिंसा बलं स्वलानाञ्च तपस्या च तपस्विनाम् । बलं वेशश्च वेश्यानां योषितां यौवनं बलम् । बलं प्रतापो भूपानां बालानां रुदितं बलम् । सतां सत्यं बलं, मिथ्या बल- मेवासतां सदा । अमुगानामनुगमः स्वल्पस्वानाञ्च स- ञ्चयः । विद्या बलं पण्डितानां बाणिज्यं बणिजां बलम् । शश्वत्सुकर्मशीलानां गाम्भीर्य्यं साहसं बलम् । धनं बलं च धनिनां शुचीनां शौचमेव च । बलं विवेकः शान्तानां गुणिनां बलगेकता । गुणो [] बलं च सुणिनां चौराणां चौर्य्यमेव च । विप्रलम्भश्च कापट्यमधर्ममृणिनां बलम् । हिंसा च हिस्र- जन्तूनां सतीनां प्रतिसेवनम् । वरशापौ सुराणाञ्च शिष्याणां गुरुसेवनम् । बलं धर्मो गृहस्थानां भृत्यानां राजसेवनम् । बलं स्तवः स्तावकानां ब्रह्म च ब्रह्म- चारिणाम् । यतीनाञ्च सदाचारो न्यासः सन्न्यासिनां बलम् । पापं बलं पातकिनां सुभक्तानां हरिर्बलम् । पुण्यं बलं पुण्यवतां प्रजानां नृपतिर्बलम् । फलं बलञ्च वृक्षाणां जलधीनां जलं बलम् । जल बलञ्च शस्यानां मत्स्यानाञ्च जलं बलम् । शान्तिर्बलञ्च भूपानां विप्राणाञ्च विशेषतः” । “विद्याभिजनमित्राणि बुद्धिसत्त्व धनानि च । तपःसहायबीर्य्याणि दैवञ्च दशमं बलम्” भा० शा० । बैद्यके सद्योबलकरपदार्था संगृह्य दर्शिता यथा “सद्यो बलकरं ज्ञेयं बालाभ्यङ्गः सुभोजनम् । सद्यो बलकरं ज्ञेयं सर्पिश्च मांसमप्युत” । “धातूनां यत् परं तेजस्ततखल्वोजस्तदेव बलमित्यु चते” वैद्य० वायु- दत्ते १५ स्कन्दानुचरभेदे पु० । “बलञ्चातिबलञ्चैव सहा- बक्त्रौ सहाबलौ” भा० श० २५ । ३६ श्लो० । असुरभेदश्च इन्द्रेण हतः इन्द्रपर्य्याये बलारातिशब्ददर्शनात्” देवीपु० ४७ अ० तु स विष्णुना हत “तदा दत्ता तनुस्तेन दानवेन महत्मना । विष्णुनापि स्वचक्रेण शिरस्यभिहतो बलः । प्राकृतं देहमुत्सृज्य दिव्यकायस्त्वभूत्तदा । तस्या- वयवसंजाता बज्राद्या रत्नजातयः । लोचने सुर तेजांसि पद्मरागाणि चाभवन् । विशुद्धपात्रदानेन कायो रत्ना- करोऽभवत्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4561,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बल, क ङ निरूपणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) क ङ, बाल- यते धर्म्मं धीरः । अयं कैश्चिन्न मन्यते । इति दुर्गादासः ॥
बल, क म जीवने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-पर०-अक०-सेट् ।) बलयति । इति दुर्गादासः ॥
बल, ङ दाने । वधे । निरूपणे । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ, बलते । इति दुर्गादासः ॥
बल, ज धान्यावरोधे । जीवने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-सक०-अक० च-सेट् ।) बालः बलः । धनस्य भावो धान्यं समृद्धिस्तस्य अवरोधः प्रतिबन्धः धान्यावरोधः । बलति पुण्यहीनं विधिः । पुण्यहीनस्य समृद्धिं प्रतिबध्नाति इत्यर्थः । अयमर्थो अन्यैर्न्न मन्यते । बलत्य- न्नेन लोकः । इति दुर्गादासः ॥
ब(व)लं, क्ली, (बलते विपक्षान् हन्तीति । बल + पचा- द्यच् ।) सैन्यम् । (यथा, भगवद्गीतायाम् । १ । १० । “अपर्य्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्य्याप्तन्त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥”) स्थौल्यम् । सामर्थ्यम् । अत्र शेषस्य पर्य्यायः । द्रविणम् २ तरः ३ सहः ४ शौर्य्यम् ५ स्थाम ६ शुष्मम् ७ शक्तिः ८ पराक्रमः ९ प्राणः १० । इत्यमरः । २ । ८ । १०२ ॥ महः ११ शूष्म १२ । इति शब्दरत्नावली ॥ ऊर्ज्जः १३ । इति जटाधरः ॥ तद्वैदिकपर्य्यायः । ओजः १ पा(वा)जः २ शवः ३ तरः ४ तवः ५ त्वक्षः ६ शर्द्धः ७ बाधः ८ नृम्णम् ९ तविषी १० शुष्मम् ११ शुष्णम् १२ शूषम् १३ दक्षः १४ वीळुः १५ च्यौत्नम् १६ सहः १७ यहः १८ वधः १९ वर्गः २० वृजनम् २१ वृक् २२ मज्मना २३ पौंस्यानि २४ धर्णसिः २५ द्रविणम् २६ स्यन्द्रासः २७ शम्बरम् २८ । इत्यष्टाविंशतिर्ब्बलनामानि । इति वेदनि- घण्टौ । २ । ९ ॥ (यथा, मनुः । २ । ५५ । “पूजितं ह्यशनं नित्यं बलमूर्जञ्च यच्छति ॥”) तत्तु गर्भस्थबालकस्य षष्ठे मासि भवति । इति सुखबोधः ॥ गन्धरसः । रूपम् । इति मेदिनी । ले, ३७ ॥ शुक्रम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । २९३ ॥ (यथाह सुश्रुतः । “धातूनां यत्परं तेजस्तत् खल्वोज स्त्रदेव बलमित्युच्यते ॥”) वपुः । इति जटाधरः ॥ (यथा, रामायणे । ७ । १ । ३३ । “कीदृशो वै प्रभावोऽस्य किं बलं कः परा- क्रमः ॥”) पल्लवम् । इति शब्दरत्नावली ॥ रक्तः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (बलमस्यास्तीति । बल + अर्श आद्यच् ।) बलयुक्ते, त्रि । इति मेदिनी ॥ * ॥ सद्योबलकराणि बलहराणि च यथा, -- “सद्योबलकरास्त्रीणि बालाभ्यङ्गं सुभोजनम् । सद्योबलहरास्त्रीणि अध्वानं मैथुनं ज्वरः ॥” [] बलकारकौषधं यथा, गारुडे । ११५ । १९६ अः । “शिवामलकचूर्णं वै मधुना उदकेन वा । बलानि कुर्य्यान्नासाया प्रत्युषे भक्षणं शिव ! ॥” पारिभाषिकबलानि । यथा, -- “विद्याभिजनमित्राणि वृद्धिसत्त्वधनानि च । तपःसहायवीर्य्याणि दैवञ्च दशमं बलम् ॥” इति महाभारते आपद्धर्म्मः ॥ अपि च । “अबलस्य बलं राजा बालस्य रुदितं बलम् । बलं मूर्खस्य मौनन्तु तस्करस्यानृतं बलम् ॥” * ॥ अपि च । “क्षत्त्रियाणां बलं युद्धं व्यापारश्च बलं विशाम् । भिक्षा बलं भिक्षुकाणां शूद्राणां विप्रसेवनम् ॥ हरौ भक्तिर्हरेर्दास्यं वैष्णवानां बलं हरिः । हिंसा बलं खलानाञ्च तपस्या च तपस्विनाम् ॥ बलं वेशश्च वेश्यानां योषितां यौवनं बलम् । बलं प्रतापो भूपानां बालानां रुदितं बलम् ॥ सतां सत्यं बलं मिथ्या बलमेवासतां सदा । अनुगानामनुगमः स्वल्पस्वानाञ्च सञ्चयः ॥ विद्या बलं पण्डितानां बाणिज्यं बणिजां बलम् । शश्वत्सुकर्म्मशीलानां गाम्भीर्य्यं साहसं बलम् ॥ धनं बलञ्च धनिनां शुचीनाञ्च विशेषतः । बलं विवेकः शान्तानां गुणिनां बलमेकता ॥ गुणो बलञ्च गुणिनां चौराणाञ्चौर्य्यमेव च । विप्रवाक्यञ्च कापट्यमधर्म्ममृणिनां बलम् ॥ हिंसा च हिंस्रजन्तूनां सतीनां पतिसेवनम् । वरशापौ सुराणाञ्च शिष्याणां गुरुसेवनम् ॥ बलं धर्म्मो गृहस्थानां भृत्यानां राजसेवनम् । बलं स्तवः स्तावकानां ब्रह्म च ब्रह्मचारिणाम् ॥ यतीनाञ्च सदाचारो न
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बल" आता है (60)
ऊर्ज बलवान । शक्तिमान । बलीपिंज बलअभिसार साधन । सहाय । सहारा । बलपराक्रम बल । शक्ति । सामर्थ्यतरस् बलदशबल बुद्धदेव । विशेष—बुद्ध को दस बल प्राप्त थे, जिनेक नाम ये हैं— दान, शील…औजस्य उत्साहवर्धक । बलवर्धक । ताकतवर । शक्ति बढ़ानेबालाऊर्जस् बल । शक्ति । पराक्रमऊर्जा शक्ति । बलचंडता उग्रता । प्रबलता । घोरताक्षत्र बलतविष्या शक्ति । बल । तेजशवस् शक्ति । बल । ताकतप्राणसार बल । शक्ति । ताकतबटन रस्सी आदि बटने या ऐंट का क्रिया या भाव । ऐठन । बल । बटहैल ताकत । जोर । बल । शक्तिकसबल शक्ति । सामर्थ्य । बल । जोर । ताकतकाबू वश । अधिकार । इख्तियार । जोर । बल । कसकूवत शक्ति । बल । जोर । ताकत । यौ॰— कूवतेजिस्मानी = शारीरिक शक्ति । कूवतेबा…ताकत जोर । बल । शक्तिबूता बल । पराक्रम । शक्तिसकती शक्ति । बल । ताकतआह अव्य़॰ पीड़ा, शोक, दु:ख,खेद और ग्लानिसूचक अव्ययओज विषम । अयुग्मवय बीता हुआ । जीवनकाल । अवस्था । उम्रतेज दीप्ति । कांति । चमक । दमक । आभाफेर चक्कर । घुमाव । घूमने की क्रिया दशा या भाववलि रेखा । लकीरक्षम शक्त । योहग्य । समर्थ । उपयुक्त । विशेष—हिंदी में यह शब्द केवल समस्त प…शुषि सूखनासेना युद्ध की शिक्षा पाए हुए और अस्त्र- शस्त्र से सजे मनुष्यों का बड़ा समूह…आग्रह अनुरोध । हठ । जिद । जैसे,—वह बार बार मुझसे अपने साथ चलने का आग्रह कर र…पल्लव नए निकले हुए कोमल पत्तों का समूह या गुच्छा । टहनी में लगे हुए नए नए को…द्रविण धनप्रताप पौरुष । मरदानगी । वीरताविक्रम विष्णु का एक नामसामर्थ्य स्त्री॰वक्ष पेट और गले के बीच में पड़नेवाला भाग जिसमें स्त्रियों के स्तन और पुरुषो…शुष्ण सूर्यपुरुषार्थ पुरुष का अर्थ या प्रयोजन जिसके लिये उसे प्रयत्न करना चाहिए । पुरुष के …विक्रांति गतिपावर पासे का वह पार्श्व जिसपर दो बिंदियाँ बनी रहती हैस्थौर वह भार जो पीठ पर लादा जायक्षत्रिय हिंदुओं के चार वर्णों में से कूसरा वण । विशेष—इस वर्ण के लोगों का काम …बट्ट ‡ संज्ञा पुं॰शत्रि गज । हाथीभगवान् भगवान ^१ वि॰दाप अहंकरा । घमंड । अभिमान । गर्वबाट पत्थर आदि का वह टूकड़ा जो चीजें तोलन के काम आता है । बटखरासकत † ^१ संज्ञा स्त्री॰सगत † संज्ञा स्त्री॰अपने आपको ऐसी स्थिति में डालना जिसमें प्राण तक जाने का भय हो । जान पर नौबत …ऐंठन वह स्थिति जो रस्सी या उसी प्रकार की और लचीली चीज को लपेटने या मरोड़ने …घमंड अभिमान । गरूर । शेखी । अहं— कार । गर्व । क्रि॰ प्र॰—करना ।—रखना ।—होना…चुनट वह सिकुड़न जो दाब पड़ने के कारण कपड़े, कागज आदि में पड़ जाती है । चुनन…तत्थ † ^१ वि॰ मुख्य । प्रधानपहलू शरीर में काँख के नीचे वह स्थान जहाँ पसलियाँ होती हैं । बगल और कमर के ब…फेरा किसी स्थान या वस्तु के चारों ओर गमन । परिक्रमण । चक्कर । जैसे,—वह ताल …लपेट लपेटने की क्रिया या भावसगती † संज्ञा स्त्री॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बलबल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | बल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
आयतअय् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आयत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | आयत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बल 📚 ➤ सामर्थ्य, शक्ति, ताकत, वीर्य, ओज
संस्कृत: सामर्थ्यम्, स्थौल्यम् · पर्याय: बलभद्र, प्रलम्बघ्न, बलदेव, अच्युताग्रज, रेवतीरमण

आयत 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बल 📚शक्ति । सामर्थ्य । ताकत । जोर । बूता । पर्या॰—पराक्रम । शक्ति । वीर्य …🟠🔵🟣🟢🟤
अय् 📚= √ इ, only supposed to be a separate root on account of such forms of…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बल
बलराम के और नाम (१.१.२६) — नीलाम्बर, रौहिणेय, तालाङ्क, मुसली, हली, संकर्षण, सीरपाणि, कालिन्दीभेदन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
बलायतबल + आयतदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बल: बल् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें