🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:29:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बलाहकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बलाहकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बलाहकः

अर्थ: बादल

संस्कृत: विष्णोः अश्वः, मेघः · पर्याय: शैव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प

व्युत्पत्ति: बल + आ + हा + क्कुन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बलाहक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बलाहक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबलाहकःबलाहकौबलाहकाः
द्वितीयाबलाहकम्बलाहकौबलाहकान्
तृतीयाबलाहकेनबलाहकाभ्याम्बलाहकैः
चतुर्थीबलाहकायबलाहकाभ्याम्बलाहकेभ्यः
पञ्चमीबलाहकात् / बलाहकाद्बलाहकाभ्याम्बलाहकेभ्यः
षष्ठीबलाहकस्यबलाहकयोःबलाहकानाम्
सप्तमीबलाहकेबलाहकयोःबलाहकेषु
सम्बोधनहे बलाहकहे बलाहकौहे बलाहकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बलाहक
बलाहक
balāhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बलाहक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मेघ । बादल ।
२. एक दैत्य ।
३. एक नाग ।
४. सुश्रुत के अनुसार दर्वीकर जाति के साँपों के छब्बीस भेदों में एक का नाम ।
५. कृष्णचंद्र के रथ के एक घोड़े का नाम ।
६. मोथा ।
७. लिंगपुराण के अनुसार शाल्मलि द्विप के, और मत्स्यपुराण के अनुसार कुश द्विप के एक पर्वत का नाम ।
८. महाभारत के अनुसार जयद्रथ के एक भाई का नाम ।
९. एक प्रकार का बगला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बलाहक or वलाहक, m. (Naigh. i, 10) a rain or thunder-cloud, any cloud, MBh.; Kāv. &c. (ifc. f. आ); one of the 7 clouds appearing at the destruction of the world, Cat.; Cyperus Rotundus, L.; a kind of crane (= बलाक), L.; a kind of snake, Suśr.; a kind of metre, Col.; N. of a serpent-demon, MBh.; Hariv.; Pur.; of a commander, Kād.; of one of the 4 horses of Viṣṇu, ib.; of a brother of Jayad-ratha, MBh.; of a Daitya, L.; of a mountain, Kathās.;
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (723,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बलाहकः 1 A cloud; बलाहकच्छेदविभक्तरागामकालसंध्यामिव धातुमत्तां Ku. 1. 4. --2 A kind of crane. --3 A mountain. --4 N. of one of the seven clouds appearing at the destruction of the world. --5 One of the four horses of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0790-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)लाहकः, पुं, (बलेन हीयते इति । बल + हा + क्वुन् । यद्बा, वारीणां वाहकः । पृषोदरादित्वात् साधुः ।) मेघः । (यथा, कुमारे । १ । ४ । “बलाहकच्छेदविभक्तरागा- मकालसन्ध्यामिव धातुमत्ताम् ॥”) मुस्तकः । इत्यमरः । १ । ३ । ६ ॥ पर्व्वतः । दैत्यविशेषः । नागविशेषः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । २ । ९ । ९ । “कम्बलाश्वतरौ नागौ धृतराष्ट्रबलाहकौ ॥” बलाहकसर्पस्तु दर्व्वीकरणामन्तर्गतः । इति सुश्रुते कल्पस्थाने ४ अध्यायः ॥) रमागर्भोद्भवः कल्किदेवपुत्त्रः । यथा, -- “तथा रमा सिते पक्षे वैशाखे द्बादशीदिने । जामदग्न्याद्व्रतं चक्रे पूर्णं वर्षचतुष्टयम् ॥ पट्टसूत्रं करे बद्ध्वा भोजयित्वा द्विजान् बहून् ॥ भुक्त्वा हविष्यं क्षीराक्तं सुमिष्टं स्वामिना सह ॥ बुभुजे पृथिवीं सर्व्वामपूर्व्वां स्वजनैर्वृता । सा पुत्त्रौ सुषुवे साध्वी मेवमालबलाहकौ ॥ देवानामुपकर्त्तारौ यज्ञदानतपोव्रतौ । महोत्साहौ महावीर्य्यौ सुभगौ कल्किसम्मतौ ॥” इति कल्किपुराणे ३१ अध्यायः ॥ श्रीकृष्णरथाश्वविशेषः । यथा, -- “स्यन्दनस्तु शतानन्दः सारथिश्चास्य दारुकः । तुरङ्गाः शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाः ॥” इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथाच भागवते । १० । ५३ । ५ । “स चाश्वैः शव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः । युक्तं रथसुपानीय तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः ॥” [] जयद्रथस्य भ्रातृविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । २५४ । १२ । “जयद्रथो नाम यदि श्रुतस्ते सौवीरराजः सुभगे ! स एषः । तस्यापरे भ्रातरोऽदीनसत्त्वा बलाहकानीकविदारणाद्याः ॥” नदविशेषः । स तु लवणसमुद्रगामी । यथा, मात्स्ये । १२० । ७२ । “बलाहकश्च ऋषभश्चक्रो मैनाक एव च । विनिविष्टाः प्रतिदिशं निमग्ना लवणाम्बुधिम् ॥” कुशद्वीपस्थपर्व्वतविशेषः । यथा, तत्रैव । १२१ । ५५ । “बलाहकस्तृतीयस्तु जात्यञ्जनमयो गिरिः ॥” तारापीडस्य राज्ञः स्वनामख्यातो बलाधि- कारी । यथा, कादम्बर्य्यां चन्द्रापीडविद्या- भ्यासकथने । “चन्द्रापीडमानेतुं राजा बलाधि- कृतं बलाहकनामानं आहूय बृहत्तुरगबल- पदातिपरिवृतमतिप्रशस्तेऽहनि प्राहिणोत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-400-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "बलाहक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बलाहकःबलाहक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बलाहकः 📚 ➤ बादल
संस्कृत: विष्णोः अश्वः, मेघः · पर्याय: शैव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बलाहक 📚मेघ । बादल🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बलाहक
बादल के नाम (१.३.८) — अभ्र, मेघ, वारिवाह, स्तनयित्नु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬