🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:18:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बल्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बल्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बल्या

अर्थ: आहुति, भेंट, चढ़ावा

संस्कृत: प्राण्यङ्गजम् · पर्याय: भागधेय, कर

व्युत्पत्ति: बल् + इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बलि (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. बलि (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. बलि (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. बल्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. बल्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. बल्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. बल्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  8. बल् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बलि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबलिःबलीबलयः
द्वितीयाबलिम्बलीबलीः
तृतीयाबल्याबलिभ्याम्बलिभिः
चतुर्थीबलये / बल्यैबलिभ्याम्बलिभ्यः
पञ्चमीबलेः / बल्याःबलिभ्याम्बलिभ्यः
षष्ठीबलेः / बल्याःबल्योःबलीनाम्
सप्तमीबलौ / बल्याम्बल्योःबलिषु
सम्बोधनहे बलेहे बलीहे बलयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बलि
बलि
bali
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बलि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भूमि की उपज का वह अंश जो भूस्वामी प्रतिवर्ष राजा को देता है । कर । राजकर । विशेष—हिंदू धर्मशास्त्रों में भूमि की उपज का छठा भाग राजा का अंश ठहराया गया है ।
२. उपहार । भेंट ।
३. पूजा की सामग्री या उपकरण ।
४. पंच महायज्ञों में चौथा भूतयज्ञ नामक महायज्ञ । बिशेष—इसमें गृहस्थों की भोजन मे से ग्रास निकालकर घर के भिन्न भिन्न स्थानों में भोजन पकाने के उपकरणों पर तथा का आदि जंतुओं के उद्देश्य से घर के बाहर रखना होता है ।
५. किसी देवता का भाग । किसी देवता को उत्सर्ग किया कोई खाद्य पदार्थ ।
६. भक्ष्य । अन्न । खाने की वस्तु । उ॰—(क) बैनतेय बलि जिमि चह कागू । जिमि सस चहै नाग अरि भागू ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) आए भरत दीन ह्वै बोले कहा कियो कैकेयी माई । हम सेवक वा त्रिभुवनपति के सिंह को बलि कौवा को खाई ।—सूर (शब्द॰) ।
७. चढ़ावा । नैवेद्य । भोग । उ॰—पर्वत साहित धोइ ब्रज डारौं देउँ समुद्र बहाई । मेरी बलि औरहि लै पर्वत इनकी करौं सजाई ।— सूर (शब्द॰) । (ख) बलि पूजा चाहत नहीं चाहत एकै प्रीति । सुमिरन ही मानै भलो यही पावनी रीति ।—तुलसी (शब्द॰) ।
८. वह पशु लो किसी देवस्थान पर या किसी देवता के उद्देश्य से मारा जाय । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—होना । मुहा॰—बलि चढ़ना=मारा जाना । बलि चढ़ाना= बलि देना । देवता के उद्देश्य से घात करना ।—देवार्पण के लिये बध करना । बलि जाना=निछावर होना । बलिहारी जाना । उ॰—(क) तात जाऊँ बलि बेगि नहाहू । जो मन भाव मधुर कछु खाहू ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) कौशल्या आदिक महतारी आरति करत बनाय । यह सुख निरखि मुदित सुर नर मुनि सूरदास बलि जाय ।—सूर (शब्द॰) । बलि जाऊँ या बलि=तुम पर निछावर हूँ । (बात चीत में स्त्रियाँ इस वाक्य का व्यवहार प्रायः यों ही किया करती हैं) । उ॰— छवै छिगुनी पहुँचौ गिलत अति दीनता दिखाय । बलि बावन को ब्योंत सुनि को बलि तुम्हैं पताय ।—बिहारी (शब्द॰) ।
९. चँवर का दंड ।
१०. आठवें मन्वंतर में होनेवाले इंद्र का नाम ।
११. असुर ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ १४४ ।
१२. विरोचन के पुत्र और प्रह्लाद के पोत्र का नाम । यह दैत्य जाति का राजा था । विष्णु ने वामन अवतार लेकर इसे छल कर पाताल भेजा था ।
बलि २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दे॰ बलि ।
२. चमड़े की झुर्री ।
३. स्त्रियों की नाभि के ऊपर की रेखा (को॰) ।
४. एक प्रकार का फोड़ा जो गुदावर्त के पास अर्शादि रोगों में उत्पन्न होता है ।
५. अशं का मस्सा ।
६. मकान की छाजन का छोर या किनारा (को॰) ।
७. लक्ष्मी ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ १४४ ।
बलि ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ बला (=छोटी बहिन)] सखी । उ॰— ताकि रहत छिन और तिय लेत और को नाउँ । ए बलि ऐसे बलम को विविध भाँति बलि जाउँ ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
बलि ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ वलि, वली]
१. चमड़े पर की झुर्री ।
२. वह रेखा जो चमड़े के मुड़ने के मुड़ने या सिकुड़ने से पड़ती है । दे॰ वली ।
३. दे॰ † 'बलि' ।
४. पु लता । वल्ली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बलि m. (perhaps fr. √ भृ) tribute, offering, gift, oblation (in later language always with √ हृ), RV. &c. &c.
tax, impost, royal revenue, Br.; Mn.; MBh. &c.
any offering or propitiatory oblation (esp. an offering of portions of food, such as grain, rice &c., to certain gods, semi-divine beings, household divinities, spirits, men, birds, other animals and all creatures including even lifeless objects; it is made before the daily meal by arranging portions of food in a circle or by throwing them into the air outside the house or into the sacred fire; it is also called भूत-यज्ञ and was one of the 5 महा-यज्ञस्, or great devotional acts; cf. RTL. 411, 421), GṛŚrS.; Mn. esp. iii, 69, 71; MBh. &c. (often ifc. with the object, the receiver, the time, or the place of the offering)
fragments of food at a meal, W.
a victim (often a goat or buffalo) offered to Durgā, MW.
the handle of a chowrie or fly-flapper, Megh.
N. of a Daitya (son of Virocana; priding himself on his empire over the three worlds, he was humiliated by Viṣṇu, who appeared before him in the form of a Vāmana or dwarf, son of Kaśyapa and Aditi and younger brother of Indra, and obtained from him the promise of as much land as he could pace in three steps, whereupon the dwarf expanding himself deprived him of heaven and earth in two steps, but left him the sovereignty of Pātāla or the lower regions), MBh.; Pur. &c. (cf. IW. 328)
N. of Indra in the 8th Manv-antara, Pur.
of a Muni, MBh.
of a king, ib.; Pañcat.
of a son of Su-tapas, Hariv.; Pur. (cf. वलि).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (723,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बलिः [बल्-इन्] 1 An oblation, a gift or offering (usually religious); नीवारबलिं विलोकयतः Ś. 4. 20; [] U. 1. 50. --2 The offering of a porsion of the daily meal of rice, grain, ghee &c. to all creatures, (also called भृतयज्ञ), one of the five daily Yajñas to be performed by a householder; see Ms. 3. 67, 91; it is usually performed by throwing up into the air, near the housedoor, portions of the daily meal before partaking of it; यासां बलः सपदि मद्गृहदेहलीनां हंसैश्च सारसगणैश्च विलुप्तपूर्वः Mk. 1. 9. --3 Worship, adoration; Ku. 1. 60; Me. 55; अवचितानि बलिकर्मपर्याप्तानि पुष्पाणि Ś. 4. --4 Fragments of food left at a meal. --5 A victim offered to a deity, --6 A tax, tribute, impost; प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत् R. 1. 18; Ms. 7. 80; 8. 307. --7 The handle of a chowrie. --8 N. of a celebrated demon. [He was a son of Virocana, the son of Prahlāda. He was a very powerful demon and oppressed the gods very much. They, therefore, prayed to Viṣṇu for succour, who descended on earth as a son of Kaśyapa and Aditi in the form of a dwarf. He assumed the dress of a mendicant, and having gone to Bali prayed him to give him as much earth as he could cover in three steps. Bali, who was noted for his liberality, unhesitatingly acceded to this apparently simple request. But the dwarf soon assumed a mighty form, and began to measure the three steps. The first step covered the earth, the second the heavens; and not knowing where to place the third, he planted it on the head of Bali and sent him and all his legions to the Pātāla and allowed him to be its ruler. Thus the universe was once more restored to the rule of Indra; cf. छलयसि विक्रमणे बलिमद्भुतवामन Gīt. 1; R. 7. 35; Me. 57. Viṣṇu is said to still guard his door in Pāṭāla. He is one of the seven Cirajīvins; cf. चिरजीविन्]. --लिः f. 1 A fold, wrinkle &c. (usually written वलि q. v.). --2 The fold of skin in stout persons or females. --3 The ridge of a thatched roof. --Comp. --कर a. {1} paying tribute. {2} offering sacrifices. {3} producing wrinkles. --करंभः a sacrificial cake. --कर्मन् n. {1} offering oblations to all creatures. {2} the act of worshipping. {3} payment of tribute. --दानं {1} presentation of an offering to a deity. {2} offering oblations to all creatures. --ध्वंसिन् m. an epithet of Viṣṇu. --नंदनः, --पुत्रः, --सुतः epithets [] of Bāṇa, the son of Bali. --पुष्टः, --भोजनः a crow. --प्रियः the Lodhra tree. --बंधनः an epithet of Viṣṇu. --भुज् m. {1} a crow. {2} a sparrow. {3} a crane. --मंदिरं, --वश्मेन्, --सद्मन् n. the lower regions, the abode of Bali. --मुखः a monkey. --व्याकुल a. engaged in worship or in offering oblations to all creatures; Me. 85. --हन् m. an epithet of Viṣṇu. --हरणं an offering of oblations to all creatures.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0790-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलि पु० बल--इन् । १ पूजायाम् २ उपहारे, “ददतु--स्तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितमिति” चण्डी ३ राजग्राह्ये अमरः ४ चामरदण्डे, गृहस्थकर्त्तव्यपञ्चयज्ञमध्ये भागे, ५ भूतयज्ञे, हेमच० । “बलिकर्म ततः कुर्य्यादिति” स्मृतिः । [] विरोचनपुत्रे ६ दैत्यभेदे च “येन बद्धो बलीराजा दानवेन्द्रो महावसः” रक्षाबन्धनमन्त्रः । ७ जरया श्लथचर्मणि स्त्री० ङीप् । “गृहस्यस्तु यदा षश्येत् बलीपलितमात्मनः” इति मनुः । ७ उदरावयवभेदे “बलि- त्रयं चारु बभार बाला” इति कुमारः । ८ गुह्यस्थे अङ्कु- राकारे मांसपिण्डे, वैद्यकम् अर्शस्शब्दे दृश्यम् । ९ गृ- हदारुभेदे च (पाड) स्त्री० स्वार्थे क । बलिका तत्रार्थे अतिबलायाञ्च राजनि० । १० ययातिवंश्यसुतपोनृपपुत्रे विष्णु पु० । दानबभेदकथा भाग० ४ स्क० दृश्या । वैश्वदेवबलिकरणप्रकारः मार्क० पु० उक्तो यथा । “ततोऽग्नेस्तर्पणं कुर्य्याद्दद्याच्च बलिमित्यथ । ब्रह्मणे गृहमध्ये तु विश्वदेवेभ्य एव च । धन्वन्तरिं समुद्दिश्य प्रागुदीच्यां बलिं क्षिपेत् । प्राच्यां शक्राय, याम्यायां यमाय बलिमाहरेत् । प्रतीच्यां वरुणायैव सोमायो- त्तरतो बलिम् । दद्याद्धात्रे विधात्रे च बलिं द्वारे गृहस्य च । अर्य्यम्णे च बलिं दद्यात् गृहेभ्यश्च सम- न्ततः । नक्तञ्चरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । पितृणां निर्व्यपेच्चैव दक्षिणाभिमुखस्थितः । मृहस्य- स्तत्परो भूत्वा सुसमाहितमानसः । ततस्तोयसुपादाय तिष्ठेदाचमनाय वै । स्थामेषु निक्षिपेत् प्राज्ञस्तास्ता उद्दिश्य देवताः । एवं गृहबलिं कृत्वा गृहे मृहपतिः शुचिः । आप्यायनाय भूतानां कुर्य्यादुत्सर्गमादरात् । श्वभ्यञ्च श्वपञ्चभ्यश्च वयोभ्यश्च वपेद्भुवि । वैश्वदेवं हि नामैतत् सायं प्रातरुदाहृतम्” । देवोद्देश्यकबलिविशेषादिकं यथा “सायापनिदानेषु ग्राह्याः सर्वसुरस्य तु । प- लिचः कच्छपा ग्राहा नत्स्या नवविधा मृगाः । महिषो गोधिका गावश्छागो बभ्रुश्च शूकरः । खङ्गश्च कष्णसारश्च गोधिका सरभो हरिः । शार्दूलश्च नर- त्वैव रवगात्ररुधिरन्तधा । चण्डिकाभैरवादीनां बलयः परिकीर्त्तिताः । वलिभिः साध्यते मुक्ति- र्बलिभिः साध्यते लणम् । बलिदानेन सततं जयेत् शत्रू- नृपान्नृपः । मत्स्यानां कच्छपानाञ्च रुधिरैः सततं शिवा । मसैकं तृप्तिवायाति ग्राहैर्मासांस्तु त्रीनथ । मृगाणां शोणितैर्देवी नराणामपि शोणितैः । अष्टौ मासानवाप्नोति तृप्तिं कल्याणदा च सा । गोगोधि- कानां रुधिरैर्व्वार्षिकीं तृप्तिमाप्नुयात्। कृष्णसारस्य रुधिरैः शूकरस्य च शोणितैः। आप्नोति सततं देवी [] तृप्तिं द्वादशवार्षिकीं । महिषाणाञ्च खड्गानां रुधिरैः शतवार्षिकीम् । तृप्तिमाप्नोति परमां शादू लरुधिरैस्तथा । सिंहस्य सरभस्याथ स्वगात्रस्य च शोणितैः । देवी तृप्ति- मवाप्नोति सहस्रं परिषत्मरान् । मांसैरपि तथा प्रीती- रुधिरैर्यस्य यावती । कृष्णसारमृते खड्गं तथा मत्स्यञ्च रोहितम् । वार्द्धीनसयुगञ्चापि फलं तेषां पृथक् शृणु । कृष्णसारस्य मांसेन तथा खड्गेन चण्डिका । वर्षान् पञ्च शतान्येव तृप्तिमाप्नोति केवलाम् । रोहितस्य तु मत्स्यस्य मांसैवांर्द्धीनसस्य च । तृप्तिमाप्नोति वर्षाणां शतानि त्रीणि मत्प्रिया । त्रिःपिवंस्त्रीन्द्रिय- क्षीणः श्वेतो वृद्धस्त्वजापतिः । वार्द्धीनसः प्रोच्यतेऽसौ हव्ये कव्ये च सत्कृतः । नीलग्रोवो रक्तशीर्षः कृष्ण- पादः सितच्छदः । वार्द्धीनसः स्यात् पक्षीशो मम विष्णो रतिप्रियः । “मन्त्रपूतं शोणितन्तु पीयूषं जायते सदा । मस्तकञ्चापि तस्यात्ति मांसञ्चाषि सदा शिवा । तस्मात्तु पूजने दद्याद्बलेः शीर्षञ्च लोहितम् । भोज्ये होमे च मांसानि नियुञ्जीयाद्विचक्षणः । पूजाषु नाऽऽन मांसानि दद्याद्वै साधकः क्वचित् । ऋते तु लोहित
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बलि" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बल्याबलि (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बलि (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | बलि (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बल्या 📚 ➤ आहुति, भेंट, चढ़ावा
संस्कृत: प्राण्यङ्गजम् · पर्याय: भागधेय, कर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बलि 📚भूमि की उपज का वह अंश जो भूस्वामी प्रतिवर्ष राजा को देता है । कर । राज…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बलि
कर (२.८.२७) — भागधेय, कर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बल्या: बल् + इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें