🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:10:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बस्त्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बस्त्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बस्त्य

अर्थ: दुःख देना, मार डालना, लजाना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: अर्दने

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy, to hit, to cause pain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — बस्त् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — बस्त् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. बस्त्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बस्त् + यत्
  4. बस्त्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बस्त् + यत्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — बस्त् (चुरादिगण) · अर्थ: दुःख देना, मार डालना, लजाना (अर्दने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबस्तयतेबस्तयेतेबस्तयन्ते
मध्यमबस्तयसेबस्तयेथेबस्तयध्वे
उत्तमबस्तयेबस्तयावहेबस्तयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): बस्तयते · लिट् (आत्मने.): बस्तयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): बस्तयिता · लृट् (आत्मने.): बस्तयिष्यते · लोट् (आत्मने.): बस्तयताम् · लङ् (आत्मने.): अबस्तयत · विधिलिङ् (आत्मने.): बस्तयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): बस्तयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अबबस्तत · लृङ् (आत्मने.): अबस्तयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बस्तन · ण्वुल्: बस्तकः · तृच्: बस्तयिता · यत्: बस्त्यः · तव्य: बस्तयितव्यः · अनीयर्: बस्तनीयः · क्त: बस्तितः · क्तवतु: बस्तितवान् · शानच्: बस्तयमानः · क्त्वा: बस्तयित्वा · ल्यप्: प्रबस्त्य · तुमुन्: बस्तयितुम् · णमुल्: बस्तम् · क्तिन्: बत्ति · क्वसु: बस्तयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बस्त
बस्त
basta
ⓘ "बस्त्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है। अन्य निकट रूप: वस्त, वस्त्
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बस्त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूर्य ।
२. बकरा ।
बस्त † २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ वस्तु । उ॰—जो कुछ वस्त हवाले करों तो गँवाय ।—दक्खिनी॰, पृ॰ १५१ । यौ॰—चीलबस्त ।
बस्त पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ वस्त्र] दे॰ वस्त्र । उ॰—तिन दिष्षत बर बस्त मग अप्पन मुख अष्षहि ।—पृ॰ रा॰, १ । ४१३ ।
बस्त पु ४ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ वस्ति] वस्ति । वक्षस्थल । उ॰—अस्त बस्त अरु चर्म टंक लम्भै नन हड्डं ।—पृ॰ रा॰, १ । ६६६८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बस्त m. (also written वस्त) a goat, RV.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (724,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बस्तः A goat. --Comp. --कर्णः the Śala tree. --गंधा a shrubby basil.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0791-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व(ब)स्तः, पुं, (वस्त्यते यज्ञार्थं वध्यते इति । वस्त + कर्म्मणि घञ् ।) छागः । इत्यमरः । २ । ९ । ७६ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ४३ । १२ । “यस्य वस्तसमो गन्धो गात्रे शवसमोऽपि वा । तस्यार्द्धमासिकं ज्ञेयं योगिनो नृप ! जीवितम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-308-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बस्त्यअव्यय — बस्त् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — बस्त् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | बस्त्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बस्त् + यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बस्त्य 📚 ➤ दुःख देना, मार डालना, लजाना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: अर्दने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बस्त् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बस्त्य: बस्त् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें