🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:55:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बाध्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बाध्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बाध्य

अर्थ: नियंत्रित करना, बांधना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: संयमने

अंग्रेज़ी: to bind,to restrain,to control

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — बध् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — बध् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. अव्यय — बाध् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  4. अव्यय — बाध् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  5. बाध्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. बाध्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — बध् (चुरादिगण) · अर्थ: नियंत्रित करना, बांधना (संयमने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबाधयतिबाधयतःबाधयन्ति
मध्यमबाधयसिबाधयथःबाधयथ
उत्तमबाधयामिबाधयावःबाधयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बाधयति · लट् (आत्मने.): बाधयते · लिट्: बाधयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): बाधयाञ्चक्रे · लुट्: बाधयिता · लुट् (आत्मने.): बाधयिता · लृट्: बाधयिष्यति · लृट् (आत्मने.): बाधयिष्यते · लोट्: बाधयतात् · लोट् (आत्मने.): बाधयताम् · लङ्: अबाधयत् · लङ् (आत्मने.): अबाधयत · विधिलिङ्: बाधयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): बाधयेत · आशीर्लिङ्: बाध्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): बाधयिषीष्ट · लुङ्: अबीबधत् · लुङ् (आत्मने.): अबीबधत · लृङ्: अबाधयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अबाधयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बाधन · ण्वुल्: बाधकः · तृच्: बाधयिता · यत्: बाध्यः · तव्य: बाधयितव्यः · अनीयर्: बाधनीयः · क्त: बाधितः · क्तवतु: बाधितवान् · शतृ: बाधयन् · स्य-शतृ: बाधयिष्यन् · शानच्: बाधयमानः · क्त्वा: बाधयित्वा · ल्यप्: प्रबाध्य · तुमुन्: बाधयितुम् · णमुल्: बाधम् · क्तिन्: बाद्धि · क्वसु: बाधयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बध्
बध्
badh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बध्, बध्य, even in Vedic texts sometimes = वध्, वध्य.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (720,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बध् {c1c} A. (बीभत्सते; strictly the desiderative base of बध् used in a primitive sense) To abhor, loathe, detest, shrink from, be disgusted with (with abl.); येभ्यो बीभत्समानाः U. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0786-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बाध्यअव्यय — बध् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — बध् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | अव्यय — बाध् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बाध्य 📚 ➤ नियंत्रित करना, बांधना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: संयमने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बध् 📚बध्य, even in Vedic texts sometimes = वध्, वध्य🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बाध्य: बध् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें