🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:16:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बालः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बालः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बालः

अर्थ: बच्चा, शिशुवत्, अवयस्क, न्याना

संस्कृत: बालः, केशः, अश्वबालः, मूर्खः, शिशुः · पर्याय: ह्रीबेर, बर्हिष्ठ, उदीच्य, केशाम्बुनाम

व्युत्पत्ति: बल् + ण या बाल + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबालःबालौबालाः
द्वितीयाबालम्बालौबालान्
तृतीयाबालेनबालाभ्याम्बालैः
चतुर्थीबालायबालाभ्याम्बालेभ्यः
पञ्चमीबालात् / बालाद्बालाभ्याम्बालेभ्यः
षष्ठीबालस्यबालयोःबालानाम्
सप्तमीबालेबालयोःबालेषु
सम्बोधनहे बालहे बालौहे बालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बाल
बाल
bāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नेत्रबाला (ह्रीबेर) के नाम (2.4.122) ह्रीबेर · बर्हिष्ठ · उदीच्य · केश · जल
बछेड़ा (2.8.46) किशोर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बाल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ बाला]
१. बालक । लड़का । वह जो सयाना नहो । वह जो जवान न हुआ हो । उ॰—बाल बिलोकि बहुत मैं बाँचा ।—मानस, १ । विशेष—मनुष्य जन्मकाल से प्रायः सोलह वर्ष की अवस्था तक बाल या बालक कहा जाता है ।
२. वह जिसको समझ न हो । नासमझ आदमी ।
३. मुक । अनेकार्थ॰, पृ॰ १४७ ।
४. सुगंधवाला नामक गंध ।
५. किसा पशु का बच्चा । बछेड़ा ।
६. करम । हाथी का पाँचवर्षीय बच्चा (को॰) ।
७. नारियल (को॰) ।
८. दुम ।
९. हाथी या घोड़े की दुम (को॰) ।
बाल पु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ बाला] दे॰ बाला । उ॰—तन मन मेटैं खेद सब तज उपाधि की चाल । सहजो साधू राम के तजै कनक और बाल ।—सहजा॰, पृ॰ १७ ।
बाल ३ वि॰
१. जो सयाना न हो । जो पूरी बाढ़ का न पहुँचा हो ।
२. जिस उग या न निकल हुए थोड़ा ही दूर हो । जैसे, बालरवि ।
बाल ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰] सूत की सी वस्तु जो दूध पिलानेवाले जंतुओं के चमड़े का ऊपर इतनी अधिक होती है कि उनका चमड़ा ढका रहता है । लोम ओर केश । विशेष—नाखून, सीग, पर आदि के समान बाल भी कड़े पड़े हुए त्वक् के विकार ही हैं । उनमें न तौ संवेदनसूत्र होते हैं न रक्तवाहिनी नालियाँ । इसी से ऊपर से बाल को कतरने से किसी प्रकार की पीड़ा का अनुभव नहीं होता । बाल का कुछ भाग त्वचा से बाहर निकला रहता है और कुछ भीतर रहता है । जिस गड्ढे में बाल की जड़ रहती है उसे रोमकूप, लोमकूप कहते हैं । बाल की जड़ का नीचे का सिरा मोटा और सफेद रंग का होता है । बाल के दो भाग होते हैं, एक तो बाहरी तह और दूसरा मध्य का सार भाग । सार भाग आड़े रेशों से बना हुआ पाया जाता है । वहाँ तक वायु का संचार होता है । मुहा॰—बाल बाँका न होना=कुछ भी कष्ट या हानि न पहुँचना । पूर्ण रूप से सुरक्षित रहता । उ॰—होय न बाँकी बार भक्त की जो कोउ कोटि उपाय करै ।—तुलसी (शब्द॰) बाल न बाँकना=बाल बाँका न होना । उ॰—जेहि जिय मनहिं होय सत भारू । परै पहार न बाँके बारू ।—जायसी (शब्द॰) । नहाने बाल न खिसना=कुछ भी कष्ट या हानि न पहुँचना । उ॰—निन उठि यही मनावति देवत न्हात खसै जनि बार ।—सूर (शब्द॰) । (किसी काम में) बाल पकाना= (कोई काम करते करते) बुड्ढा हो जाना । बहुत दिनों का अनुभव प्राप्त करना । जैसे,—मैंने भी पुलिस की नौकरी में ही बाल पकाए हैं । बाल बराबर=बहुत सूक्ष्म । बहुत महीन या पतला । बाल बराबर न सम्झना=कुछ भी परवा न करना । अत्यंत तुच्छ समझना । बाल बराबर फर्क होना=जरा सा भी भेद होना । सूक्ष्मतम अंतर होना । उ॰—जो कह दे वही हो जाए । मजाल क्या जो बाल बराबर फर्क हो ।—फिसाना॰, भा॰ ३, पृ॰ १४४ । बाल बाल बचना=कोई आपत्ति पड़ने या हानि पहुँचने में बहुत थोड़ी कसर रह जाना । जैसे,—पत्थर आया, वह बाल बाल बच गया ।
बाल ५ संज्ञा पुं॰ [देश॰] कुछ अनाजों के पीधों के डंठल का व ह अग्र भाग जिसके चारों ओर दाने गुछे रहते हैं । जैसे, जौ, गेहूँ या ज्वार की बाल ।
बाल ६ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] एक प्रकार की मछली ।
बाल ७ संज्ञा पुं॰ [अं॰ बॉल]
१. अँगरेजी नाच । उ॰—कत्थक हो या कथकली या बल डान्स ।—कुकुर॰, पृ॰ १० ।
२. कंदुक । गेंद । जैसे, फुटबाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाल mf(आ)n. (cf. वाल) young, childish, infantine, not full-grown or developed (of persons and things), GṛS.; Up.; Mn.; MBh. &c.
newly risen, early (as the sun or its rays), Ragh.
new or waxing (as the moon), ib.; Kum.
puerile, ignorant, simple, foolish, Mn.; Hariv.; Kāv.
pure (as an animal fit for sacrifice), L.
बाल m. a child, boy (esp. one under 5 years), Mn.; MBh. &c.
(in law) a minor (minors are classified as कुमार or boys under 5 years of age, शिशु under 8, पोगण्ड from the 5th to the end of the 9th or till the 16th year, and किशोर from the 10th to the 16th year)
a fool, simpleton, Mn.; Pañcat.
any young animal, L.
a colt, foal, L.
a five years old elephant, L.
Cyprinus Denticulatus or Rohita, L.
N. of a Rakṣas, VP.
of a prince, Rājat.
बाल n. Andropogon Muricatus, L.
heat, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (728,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाल a. 1 Young, infantine, not full-grown or developed (of persons or things); बालेन स्थविरेण वा Ms. 8. 70; बालाशोकमुपोढरागसुभगं भेदोन्मुखं तिष्ठति V. 2. 7; so बालमंदारवृक्षः Me. 75; R. 2. 45; 13. 24. --2 Newly risen, young (as the sun or its rays); R. 12. 100. --3 New, [] waxing (as the moon); पुषोष वृद्धिं हरिदश्वदीधितेरनुप्रवेशादिव बालचंद्रमाः R. 3. 22; Ku. 3. 29. --4 Puerile --5 Ignorant, unwise. --6 Pure (as an animal fit for sacrifice). --लः 1 A child, an infant; बालादपि सुभाषितं (ग्राह्यं); Ms. 2. 239. --2 A boy, youth, young person. --3 A minor (under 16 years of age); बाल आषोडशाद्वर्षात् Nārada. --4 A colt, foal. --5 A fool, simpleton; Pt. 4. 91. --6 (a) A tail. (b) An elephant's or a horse's tail. --7 Hair; Ku. 1. 48. --8 An elephant five years old. --9 A kind of perfume. --10 The cocoa-nut. --Comp. --अग्रं the point of a hair. --अध्यापकः a tutor of youths or children. --अपत्यं youthful progeny. --अभ्यासः study during childhood, early application (to study). --अरुण a. red like early dawn. --(णः) early dawn; morning sun. --अर्कः the newly-risen sun; R. 12. 100. --अवबोधः --धनं instruction of the young; Pt. 1. --अवस्थ a. juvenile, young; V. 5. 18. --अवस्था childhood. --अ तपः morning sunshine. --इंदुः the new or waxing moon; Ku. 3. 29. --इष्टः the jujube tree. --उपचारः, -चरणं (medical) treatment of children. --उपवीतं {1} a piece of cloth used to cover the privities. {2} the sacrificial cord. --कदली a young plantain tree. --कांडं the first book of the Rāmāyaṇa. --कुंदः, -दं a kind of young jasmine. --(दं) a young jasmine blossom; अलके बालकुंद नुविद्धं Me. 65. --कृमिः a louse. --कृष्णः Kṛṣṇa as a boy. --क्रीडनं a child's play or toy. --क्रीडनकं a child's toy. --(कः) {1} a ball. {2} an epithet of Śiva. --क्रीडा a child's play, childish or juvenile sport. --खिल्यः a class of divine person ages of the size of a thumb and produced from the creator's body and said to precede the sun's chariot (their number is said to be sixty thousand); cf. R. 15. 10. --गर्भिणी a cow with calf for the first time. --गोपालः ‘the youthful cowherd,’ an epithet of Kṛṣṇa, as the boycowherd. --ग्रहः any demon (or planetary influence) teasing or injuring children. --घ्नः a child-slayer, infanticide. --चंद्रः, --चंद्रमस् m. the young or waxing moon; Māl. 2. 10. --चरितं {1} juvenile sports. {2} [] early life or actions; U. 6. --चर्यः N. of Kārtikeya. --(र्या) the behaviour of a child. --ज a. produced from hair. --तनयः the Khadira tree. --तंत्रं midwifery. --तृणं young grass. --दलकः the Khadira. --धिः a hairy tail; Śi. 12. 73; Ki. 12. 47. --पत्रः, --पत्रकः the Khadira tree. --पाश्या {1} an ornament worn in the hair when parted. {2} a string of pearls binding or intertwining the braid of hair. --पुष्टिका, --पुष्टी, --पुष्पी a kind of jasmine. --बोधः {1} instructing the young {2} any work adapted to the capacities of the young or experienced. --भद्रकः a kind of poison. --भारः a large bushy tail; बाधेतोल्काक्षपितचमरीबालभारो दवाग्निः Me. 53. --भावः childhood, infancy. --भृत्यः a servant from childhood. --भैषज्यं a kind of collyrium. --भोज्यः pease. --मृगः a fawn. --मूलं a young radish. --मृणालः a tender filament or fibre (of a lotus.). --यज्ञोपवीतकं the sacred thread worn across the breast. --राजं lapis lazuli. --रोगः a child's disease. --लता a young creeper. R. 2. 10. --लीला child's play, juvenile pastime. --वत्सः {1} a young calf. {2} a pigeon. --वायजं lapis lazuli --वासस् n. a woollen garment. --वाह्यः a wild goat. --विधवा a child-widow. --वैधव्यं child-widowhood. --व्यजनं a chowrie or fly-flapper (usually made of the tail of the yāk or Bos Grunniens and used as one of the royal insignia); यस्यार्थयुक्तं गिरिराजशब्दं कुर्वंति बालव्यजनैश्चमर्यः Ku. 1. 13; R. 9. 66; 14. 11; 16. 33, 57. --सखि, m. a friend from childhood. --संध्या early twilight. --सात्म्यं milk. --सुहृद् m. a friend of one's youth. --सूर्यः, --सूर्यकः lapis lazuli. --हत्या infanticide. --हस्तः a hairy tail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0794-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाल पु० न० बालाख्ये १ गन्धद्रव्यभेदे । २ मूर्खे ३ शिशौ मेदि० । “बाल आषोडशात् बर्षात्” स्मृतिपरिभाषित ४ षोडश- वर्षावधिकवंयस्के च त्रि० । ५ केशे पु० अमरः । अर्श आदित्वादस्त्यर्थे अच् । ६ अश्वशिशौ अमरः ७ अश्वबालधौ ८ हस्तिबालधौ ९ नारिकेले मेदि० १० पशुपुच्छे च पु० हेमच० । मत्स्यभेदे शब्दच० । “पञ्चवर्षो गता कालः” हेम० उक्ते पञ्चवयस्कपदे । “बालाचतुष्टयं शीतं मधुरं बलकास्न्तिकृत् । क्षिग्तं ग्राहि समीरास्रपित्तास्रक्षयनाशनम्” । “बलामूलत्वच- श्रूर्णं पीतं सक्षीरशर्करम् । मूत्रातिसारं हरति दुष्टमे- तन्न संशयः । हरेश्महाबला कृच्छ्रं भवेद्वातानुलोमनी । हन्यादिति वलामोहं पयसा सितया सह” मावप्र० । यालादेरवधिमाह सुश्रुतः “वयस्तु त्रिविधं बाख्यं मध्यमं बार्द्धकं तथा । ऊनषोडशवर्षस्तु नरो बालो निगद्यते । त्रिबिगः सोऽपि दुग्धाशी दुग्धान्नाशी तथान्नभुक् । दुग्धाशी वर्षपर्य्यन्तं दुग्धान्नाशी शरद्द्वयम् । तदुत्तरं स्यादन्नाशी एवं बालस्त्रिधामतः” । “यथोक्त बिधिना बालं मासि षष्टेऽष्टमेऽपि च । अन्नं सम्प्राशयेत्किञ्चित् ततस्तद्वर्द्धयन् क्रमात्” अथ बालस्य परिचय्याविधिः । “बालमङ्के सुखन्दध्या नचैनन्तर्जयेत् क्वचित् । सहस्म बोधयेन्नैव नायोग्यं मुपद्वेशयेत्” अयोन्यं उपवेशनासमर्थम् । “नाकृष्य स्थापयेत् क्रोडे न क्षिप्रं शयने क्षिपेत् । रोदयेन्न क्वचित् कार्य्ये विधि- माबश्यकं विना” आवश्यको विधिः भेषज दान तैला- भ्यङ्गोद्वर्त्तनादिः । “तच्चित्तमनुवर्त्तेत तं सदैवासु- मोदयेत् । निम्नीञ्चेरवानतश्चापि रक्षेद् बालं प्रयत्रतः” तालस्य स्वभावहितान्याह । “तभ्यङ्कोद्वर्त्तनं धानं नेत्रयोरञ्जनन्तया । बलनं सद् यत् तच्च तत्रा गृहद्धत्वेप- नम् । जन्मप्रभृतिपथानि थाणस्येतानि सर्कवा” [] बालस्य कवलादेः समयमाह । “कवलः पञ्चमाद्वर्षादष्ट- मान्तस्य कर्म च । विरेकः षोडशाद्वर्षाद्विंशतेश्चैव नैथु- नम्” । ततः पृथ्वा० इमनिच् वालिमन् बालभावे पु० पक्षे ष्यञ् बाल्य तत्रार्थे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4571-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बाल" आता है (20)
मू बाल । सिर के बाल । केशअलक मस्तक के इधर उधर लटकते हुए मरोड़दार बाललोम ॰ शरीर भर के छोटे छोटे बाल । रोवाँ । रोमशिरसिज केश । बाल । यौ॰—शिरसिज पाश=केशबंधशिरज केश । बाल । शिरसिजशिरसिरुह केश । बालधातुमल वैद्यक के अनुसार कफ, पित्त, पसीन, नाखून, बाल, आँख या कान की मैल आदि जि…शिरोज बाल । केशवबर ऊन । बालकतरनी बाल, कपड़े आदि काटने का एक औजार । कैंची । मिकराजसटकारा चिकना और लंबा । (केश, बाल)कुंजर हाथी । मुहा॰— कुंजरो व (नरो वाकुजरोनरो) = हाथी या मनुष्य । श्वेत या कृ…अंगज शरार से उत्पन । तन से पैदाबर्बर भ्रष्ट उच्चारण किया हुआ । हकलाता हुआप्रवितत फैला हुआ । अत्यंत विस्तृतशरीरांत देह का अंत अथवा नाश । मृत्यु । देहांत । मौतमूर्द्धज सिर से उत्पन्न होनेवालाफन साँप का सिर उस समय जब वह अपनी गर्दन के दोनों ओर की नलियों में वायु भरक…गेसू जुल्फ । अलकबुरुश अंग्रेजी ढंग की बनी हुई किसी प्रकार का कूँची जो चीजों को रँगने, साफ कर…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बालःबाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बालः 📚 ➤ बच्चा, शिशुवत्, अवयस्क, न्याना
संस्कृत: बालः, केशः, अश्वबालः, मूर्खः, शिशुः · पर्याय: ह्रीबेर, बर्हिष्ठ, उदीच्य, केशाम्बुनाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बाल 📚बालक । लड़का । वह जो सयाना नहो । वह जो जवान न हुआ हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बाल
नेत्रबाला (ह्रीबेर) के नाम (२.४.१२२) — ह्रीबेर, बर्हिष्ठ, उदीच्य, केश, जल
बालक (२.६.४२) — माणवक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बालः: बल् + ण या बाल + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें