🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:58:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बालिशः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बालिशः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बालिशः

अर्थ: बच्चों जैसा, अबोध, मूर्ख

संस्कृत: शिशुः · पर्याय: अज्ञ, मूढ, यथाजात, मूर्ख, वैधेय

व्युत्पत्ति: बांडि श्यति, बाडि + शो + ड डलयोरभेदः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बालिश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. बालिशा (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. बालिशा (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. बालिशा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बालिश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबालिशःबालिशौबालिशाः
द्वितीयाबालिशम्बालिशौबालिशान्
तृतीयाबालिशेनबालिशाभ्याम्बालिशैः
चतुर्थीबालिशायबालिशाभ्याम्बालिशेभ्यः
पञ्चमीबालिशात् / बालिशाद्बालिशाभ्याम्बालिशेभ्यः
षष्ठीबालिशस्यबालिशयोःबालिशानाम्
सप्तमीबालिशेबालिशयोःबालिशेषु
सम्बोधनहे बालिशहे बालिशौहे बालिशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बालिश
बालिश
bāliśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बालिश १ संज्ञा स्त्री॰ [फा॰, तुल॰ सं॰ वालिशम्, बँग॰ बालिश] तकिया । मसनद । शिरोपधान ।
बालिश २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बालक । शिशु ।
२. मूर्ख या अबोध व्यक्ति । नासमझ ।
बालिश २ वि॰ [सं॰] अबोध । अज्ञान । नासमझ । बेवकूफ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. बालिश mf(आ)n. young, childish, puerile, ignorant, simple, foolish, MBh.; Kāv. &c.
बालिश m. a fool, simpleton, blockhead, ib.
2. बालिश n. (for 1. See above) = Pers. بالش a pillow, cushion, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (729,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बालिश a. 1 Childish, puerile, silly. --2 Young. --3 Foolish, ignorant; Ms. 3. 176. --4 Careless. --शः 1 A fool, blockhead. --2 A child, boy. --शं A pillow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0795-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बालिश त्रि० बाड--इन् बाडिं वृद्धिं श्यति शो--क डस्य लः । १ मूर्खे, २ शिशौ च मेदि० “बालिशमालि! शयानम्” उद्भटः । बालाः सन्त्यस्य इनि वाली मूर्द्ध्वा शेतेऽत्र शी-- बा० आधारे ड । ३ उपधाने न० शब्दमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4572,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बालिशं, क्ली, (बालाः सन्ति यस्य इति बाली मस्तकस्तेन शेते यत्र । शी + आधारे ड ।) उपधानम् । इति शब्दमाला ॥ (ब्राह्मणादि- राकृतिगणः । इति पाणिनिः । ५ । १ । १२४ ॥)
बालिशः, त्रि, (बाड + इन् । डस्य लत्वं । बालिं वृद्धिं श्यतीति । बालि + शो + आतोऽनुपेति कः ।) शिशुः । (यथा, भागवते । ४ । १४ । २३ । “बालिशा वत यूयं वा अधर्म्मे धर्म्ममानिनः ॥” बालिशा शिशुवृत्तय इत्यर्थः ॥) मूर्खः । इति मेदिनी । शे, २६ ॥ (यथा, मनुः । ३ । १७६ । “अपाङ्क्त्यो यावतः पाङ्क्त्यान् भुञ्जानाननु- पश्यति । तावतां न फलं तत्र दाता प्राप्नोति बालिशः ॥” “बालिशोऽज्ञः ।” इति तट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-427-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बालिश" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बालिशःबालिश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बालिशा (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | बालिशा (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बालिशः 📚 ➤ बच्चों जैसा, अबोध, मूर्ख
संस्कृत: शिशुः · पर्याय: अज्ञ, मूढ, यथाजात, मूर्ख, वैधेय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बालिश 📚तकिया । मसनद । शिरोपधान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बालिश
मूर्ख (३.१.४८) — अज्ञ, मूढ, यथाजात, मूर्ख, वैधेय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बालिशः: बांडि श्यति, बाडि + शो + ड डलयोरभेदः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬