🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:54:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बिडाला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बिडालाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बिडालाः

अर्थ: बिस्ता, बिलाब

संस्कृत: मार्जारः · पर्याय: ओतु, मार्जार, वृषदंशक, आखुभुज्

व्युत्पत्ति: बिड् + कालन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बिडाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. बिडाल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. बिडाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. बिडाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. बिडाला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. बिडाला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बिडाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबिडालःबिडालौबिडालाः
द्वितीयाबिडालम्बिडालौबिडालान्
तृतीयाबिडालेनबिडालाभ्याम्बिडालैः
चतुर्थीबिडालायबिडालाभ्याम्बिडालेभ्यः
पञ्चमीबिडालात् / बिडालाद्बिडालाभ्याम्बिडालेभ्यः
षष्ठीबिडालस्यबिडालयोःबिडालानाम्
सप्तमीबिडालेबिडालयोःबिडालेषु
सम्बोधनहे बिडालहे बिडालौहे बिडालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बिडाल
बिडाल
biḍāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बिडाल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बिल्ली । बिलाव ।
२. आँख का डेला । ढेंढर (को॰) ।
३. बिडालाक्ष नामक दैत्य जिसे दुर्गा ने मारा था ।
४. आँख के रोगों की एक प्रकार की ओषधि ।
५. दोहे के बीसवें भेद का नाम जिसमें २ अक्षर गुरु और ४२ अक्षर लघु होते हैं । जैसे,—बिरद सुमिरि सुधि करत नित हरि तुव चरन निहार । यह भव जलनिधि तें उरत कब प्रभु करिहहु पार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिडाल m. (also written विडाल of doubtful origin; cf. Uṇ. i, 117) a cat, Mn.; MBh. &c.
a partic. remedy for the eye, Bhpr. (cf. ˚लक)
the eye-ball, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (731,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिडालः 1 A cat. --2 The eycball. --ली A female cat. --Comp. --पदः, --पदकं a measure of weight equal to sixteen Māṣas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0796-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वि(बि)डालः, पुं, (विड आक्रोशे + “तमिविशि- विडीति ।” उणा० १ । ११७ । इति कालन् ।) नेत्रपिण्डः । इति मेदिनी । ले, १३३ ॥ नेत्रौषध- विशेषः । इति भावप्रकाशः ॥ स्वनामख्यात- पशुः । विल्ली इति हिन्दीभाषा । तत्पर्य्यायः । ओतुः २ मार्ज्जारः ३ वृषदंशकः ४ आखुमुक् ५ । इत्यमरः ॥ विरालः ६ विलालः ७ । इति तट्टीका ॥ दीप्ताक्षः ८ नक्तञ्चरी ९ जाहकः १० विडारकः ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ त्रिशङ्कुः १२ जिह्वापः १३ मेनादः १४ सूचकः १५ । इति जटाधरः ॥ भूषिकारातिः १६ शालावृकः १७ मायावी १८ दीप्तलोचनः १९ । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, मनुः । ११ । १६० । “विडालकाकाखूच्छिष्टं जग्ध्वा श्वनकुलस्य च । केशकीटावपन्नञ्च पिबेद्ब्रह्मसुवर्च्चलाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-384-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बिडाल" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बिडालाःबिडाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: बिडाल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | बिडाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बिडालाः 📚 ➤ बिस्ता, बिलाब
संस्कृत: मार्जारः · पर्याय: ओतु, मार्जार, वृषदंशक, आखुभुज्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बिडाल 📚बिल्ली । बिलाव🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बिडाल
बिल्ली के नाम (२.५.७) — ओतु, मार्जार, वृषदंशक, आखुभुक्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • बिडाल = बिड + आल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें