🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:39:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बिसमय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बिसम्+अय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बिसम्

अर्थ: कमल तंतु

संस्कृत: अब्जादीनाम् मूलम् · पर्याय: मृणाल

व्युत्पत्ति: बिस् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बिस (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. बिस (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. बिस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बिस (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबिसम्बिसेबिसानि
द्वितीयाबिसम्बिसेबिसानि
तृतीयाबिसेनबिसाभ्याम्बिसैः
चतुर्थीबिसायबिसाभ्याम्बिसेभ्यः
पञ्चमीबिसात् / बिसाद्बिसाभ्याम्बिसेभ्यः
षष्ठीबिसस्यबिसयोःबिसानाम्
सप्तमीबिसेबिसयोःबिसेषु
सम्बोधनहे बिसहे बिसेहे बिसानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अय

अर्थ: जाना,चलना,फिरना

संस्कृत: शुभावहविधिः

व्युत्पत्ति: इ+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अय् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअयःअयौअयाः
द्वितीयाअयम्अयौअयान्
तृतीयाअयेनअयाभ्याम्अयैः
चतुर्थीअयायअयाभ्याम्अयेभ्यः
पञ्चमीअयात् / अयाद्अयाभ्याम्अयेभ्यः
षष्ठीअयस्यअययोःअयानाम्
सप्तमीअयेअययोःअयेषु
सम्बोधनहे अयहे अयौहे अयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बिस
बिस
bisa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कमल-नाल का रेशा (1.10.43) मृणाल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बिस पु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ विप]
१. दे॰ विष । गरल । उ॰—डरी डरी बिझरी रहति, डरी प्रेम बिस पाय ।—ब्रज॰ ग्रं॰, पृ॰ ५६ ।
२. जल ।—अनेकाथ॰, पृ॰ ५० ।
बिस २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] कमल की नाल । मृणाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिस n. (m. only, Hariv. 15445; also written वीस; ifc. f(आ). ) a shoot or sucker, the film or fibre of the water-lily or lotus, also the stalk itself or that part of it which is underground (eaten as a delicacy), RV. &c. &c.
the whole lotus plant, MBh. xii, 7974.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (732,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिसं 1 The fibre of a lotus. --2 The fibrous stalk of a lotus; पाथेयमुत्सृज बिसं ग्रहणाय भूयः V. 4. 15; बिसमलमशनाय स्वादु पानाय तोयं Bh. 3. 22; Me. 11; Ku. 3. 37; 4. 29. --Comp. --कंठिका, --कंठिन् m. a small [] crane. --कुसुमं, --पुष्पं, --प्रसूनं a lotus; जक्षुर्बिसं धृतविकशिबिसप्रसूनाः Śi. 5. 28. --खादिका eating the fibres of a lotus. --ग्रंथिः a knot on the stalk of a lotus. --छेदः a bit of the fibrous stalk of a lotus. --जं a lotusflower, lotus. --तंतुः the lotusfibre. --नाभिः f. the lotus-plant ( पद्मिनी). --नासिका a sort of crane. --वर्त्मन् n. a particular disease of eyelids.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0797-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बिस क्षेपे दि० पर० सक० सेठ् । बिस्यति । इरित् अबिसत् अबेसीत् बिबेस ।
बिस न० विस--क । मृणाले अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4577,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बिस इर् य क्षेपे । इति कविकल्पद्रुमः । (दिवा०- पर०-सक०-सेट् ।) य विस्यति । इर् अविसत् अवेसीत् । अस्मात् पुषादित्वान्नित्यं ङ इत्यन्ये । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-430-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बिसम्बिस (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बिस (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
अयअय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ई + अच्)
अन्य सम्भावना: अय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अय् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बिसम् 📚 ➤ कमल तंतु
संस्कृत: अब्जादीनाम् मूलम् · पर्याय: मृणाल

अय 📚 ➤ जाना,चलना,फिरना
संस्कृत: शुभावहविधिः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बिस 📚पु ^१ संज्ञा पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤
अय 📚गमन । जाना । गति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बिस
अय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
बिसमयबिसम् + अयहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बिसम्: बिस् + क (कोश-व्युत्पत्ति)
  • अय: ई + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें