🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:27:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भङ्ग्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भङ्ग्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भङ्ग्या

अर्थ: टूटना, हड्डी का टूटना, विच्छेद, प्रभाग

व्युत्पत्ति: भञ्ज्+इन, कुत्वम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भङ्गि (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. भङ्गी (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  3. भङ्ग्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. भङ्गि (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  5. भङ्गि (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  6. भङ्गी (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  7. भङ्गी (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  8. भङ्ग्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भङ्गि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभङ्गिःभङ्गीभङ्गयः
द्वितीयाभङ्गिम्भङ्गीभङ्गीः
तृतीयाभङ्ग्याभङ्गिभ्याम्भङ्गिभिः
चतुर्थीभङ्गये / भङ्ग्यैभङ्गिभ्याम्भङ्गिभ्यः
पञ्चमीभङ्गेः / भङ्ग्याःभङ्गिभ्याम्भङ्गिभ्यः
षष्ठीभङ्गेः / भङ्ग्याःभङ्ग्योःभङ्गीनाम्
सप्तमीभङ्गौ / भङ्ग्याम्भङ्ग्योःभङ्गिषु
सम्बोधनहे भङ्गेहे भङ्गीहे भङ्गयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भंगि
भंगि
bhaṃgi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भंगि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ भङि्ग]
१. विच्छेद ।
२. कुटिलता । टेढाई ।
३. विन्यास । अंगनिवेश । अंदाज ।
४. कल्लोल । लहर ।
५. भंग ।
६. व्याज । बहाना ।
७. प्रातिकृति ।
८. तरीका । युक्ति । ढंग । उपाय । उ॰—जोग किए का होय भंगि जो आवे नाहीं ।—पलटू॰ बानी, पृ॰ १७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भङ्गि , ˚गु, ˚गुर &c. See p. 744.
भङ्गि or भङ्गी, f. breaking, Inscr. a bend, curve, Dhūrtas.; a roundabout mode of acting or speaking, circumlocution (˚ग्या, ind. ‘in an indirect manner’), Kāvyād.; Daś.; Kathās. &c.; explaining, L.; mode, manner, way, Vcar.; way of dressing, fashion, toilet, Bālar.; Rājat.; (ifc.) mere appearance or semblance of Kathās.; Rājat.; fraud, deception, L.; irony, wit, repartee, W.; modesty, MW.; = भङ्ग (with Jainas), Sarvad.; figure, shape, Siddhāntaś.; a step (see भक्ति); a wave, Naiṣ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (742,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भंगिः --गी f. 1 Breaking, fracture, breach, division. --2 Undulation. --3 Bending, contracting; दृग्भंगीभिः प्रथममथुरा संगमे चुंबितोऽस्मि Ud. S. 13. --4 A wave. --5 A flood, current. --6 A crooked path, tortuous or winding course. --7 A circumlocutory or round-about way of speaking or acting, periphrasis; भंग्यंतरेण कथनात् K. P. 10; इति भंग्या व्यज्यते-कथ्यते &c.; बहुभंगिविशारदः Dk. --8 A pretext, disguise, semblance; यः पांचजन्यपतिबिंबभंग्या धारांभसः फेनमिव व्यनक्ति Vikr. 1. 1. --9 Trick, fraud, deceit. --10 Irony. --11 Repartee, wit. --12 A step; R. 13. 69. --13 An interval. --14 Modesty. --Comp. --भक्तिः f. division into a series of waves or wave-like steps, a wavy staircase; Me. 60.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0806-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भङ्गि(ङ्गी) स्त्री भतज्--इन् न्यङ्क्वा० कुत्वम् वा ङीप् । १ वि- च्छेदे २ कोटिल्ये ३ विन्यामे ४ कल्लोले ५ भेदे ६ व्याजे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4634,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भङ्गिः, स्त्री, (भज्यतेइति । भन्ज + इन् । नङ्क्वादित्वात् कुत्वम् ।) विच्छेदः । (यथा, रघौ । १३ । ६९ । “यानादवातरदद्रूरमहीतलेन मार्गेण भङ्गिरचितस्फटिकेन रामः ॥”) कौटिल्यभेदः । इत्यमरभरतौ ॥ विन्यासः । इति कलिङ्गः ॥ (भङ्गं करोतीति । भन्ज + णिच् + इः ।) कल्लोलः । इत्यरुणदत्तः ॥ भङ्गः । इत्यन्ये ॥ व्याजः । छलनिभः । इति रभसः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-476-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भङ्ग्याभङ्गि (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भङ्गी (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन | भङ्ग्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भङ्ग्या 📚 ➤ टूटना, हड्डी का टूटना, विच्छेद, प्रभाग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भंगि 📚विच्छेद🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें