🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:13:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भटतीतर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भटति+इतर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भटति

अर्थ: धारण करना, पास रखना, भाड़े पर लेना

संस्कृत: भृतौ

अंग्रेज़ी: to rent, to hire, to employ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. भटता (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: भट + तल् (भाववाचक)
  3. भटत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भट् + शतृ
  4. भटत् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भट् + शतृ

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — भट् (भ्वादिगण) · अर्थ: धारण करना, पास रखना, भाड़े पर लेना (भृतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभटतिभटतःभटन्ति
मध्यमभटसिभटथःभटथ
उत्तमभटामिभटावःभटामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भटति · लिट्: बभाट · लुट्: भटिता · लृट्: भटिष्यति · लोट्: भटतात् · लङ्: अभटत् · विधिलिङ्: भटेत् · आशीर्लिङ्: भट्यात् · लुङ्: अभटीत् · लृङ्: अभटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भटन · ण्वुल्: भाटकः · तृच्: भटिता · ण्यत्: भाट्यः · तव्य: भटितव्यः · अनीयर्: भटनीयः · क्त: भटितः · क्तवतु: भटितवान् · शतृ: भटन् · स्य-शतृ: भटिष्यन् · क्त्वा: भटित्वा · ल्यप्: प्रभट्य · तुमुन्: भटितुम् · णमुल्: भाटम् · घञ्: भाटः · क्तिन्: भट्टि · क्वसु: बभट्वान्

इतर

अर्थ: दूसरा, अलग. भिन्न

संस्कृत: अन्यः, भिन्नः, नीचः, भिन्नार्थकाः · पर्याय: भिन्नार्थक, अन्यतर, एक, त्व, अन्य

अंग्रेज़ी: Different

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इतर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इतर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइतरःइतरौइतरे
द्वितीयाइतरम्इतरौइतरान्
तृतीयाइतरेणइतराभ्याम्इतरैः
चतुर्थीइतरस्मैइतराभ्याम्इतरेभ्यः
पञ्चमीइतरस्मात् / इतरस्माद्इतराभ्याम्इतरेभ्यः
षष्ठीइतरस्यइतरयोःइतरेषाम्
सप्तमीइतरस्मिन्इतरयोःइतरेषु
सम्बोधनहे इतरहे इतरौहे इतरे

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भट्
भट्
bhaṭ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
योद्धा (2.8.61) योध · योद्धा
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भट् cl. 1. P. भटति, to hire, nourish, maintain, Dhātup. ix, 20; cl. 10. P. भटयति, to speak, converse, xix, 18 : Caus. -भाटयति, to hire, L. (prob. Nom. fr. next).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (745,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भट् {vI.v} {c1c} P. (भटति, भटित) 1 To nourish, foster, maintain. --2 To hire. --3 To receive wages. {vII.v} {c10c} U. (भटयति-ते) To speak, converse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0807-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भटतिभट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भटता (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: भट + तल् (भाववाचक) | भटत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भट् + शतृ
इतरइतर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भटति 📚 ➤ धारण करना, पास रखना, भाड़े पर लेना
संस्कृत: भृतौ

इतर 📚 ➤ दूसरा, अलग. भिन्न
संस्कृत: अन्यः, भिन्नः, नीचः, भिन्नार्थकाः · पर्याय: भिन्नार्थक, अन्यतर, एक, त्व, अन्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भट् 📚cl. 1. P. भटति, to hire, nourish, maintain, Dhātup. ix, 20; cl. 10. P.…🔵🟣
इतर 📚दूसरा । ऊपर । और । अन्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
इतर
नीच/साधारण व्यक्ति (२.१०.१६) — विवर्ण, पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन, अपसद, जाल्म

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
भटतीतरभटति + इतरदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें