🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:45:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भयानकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भयानकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भयानकः

अर्थ: भयंकर, भीषण, भयजनक, डरावना

संस्कृत: नवरसेष्वेकः · पर्याय: शृङ्गार, वीर, करुणा, अद्भुत, हास्य

व्युत्पत्ति: विभेत्यस्मात्, भी+ आनक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भयानक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भयानक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभयानकःभयानकौभयानकाः
द्वितीयाभयानकम्भयानकौभयानकान्
तृतीयाभयानकेनभयानकाभ्याम्भयानकैः
चतुर्थीभयानकायभयानकाभ्याम्भयानकेभ्यः
पञ्चमीभयानकात् / भयानकाद्भयानकाभ्याम्भयानकेभ्यः
षष्ठीभयानकस्यभयानकयोःभयानकानाम्
सप्तमीभयानकेभयानकयोःभयानकेषु
सम्बोधनहे भयानकहे भयानकौहे भयानकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भयानक
भयानक
bhayānaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स और रौद्र (1.7.18) शृंगार · वीर · करुण · अद्भुत · हास्य · बीभत्स · रौद्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भयानक १ वि॰ [सं॰] जिसे देखने से भय लगता हो । भीषण । भयंकर । डरावना ।
भयानक २ संज्ञा पुं॰
१. बाध ।
२. राहु ।
३. भय । डर (को॰) ।
४. साहित्य में नौ रसों के अंतर्गत छठा रस । विशेष—इसका स्थायी भाव भय है । इसमें भोषण दृश्यों (जैसे, पृथ्वी के हिलने या फटने, समुद्र में तुफान आने आदि) का वर्णन होता है । इसका वर्ण श्याम, अधिष्ठाता देवता यम, आलंबन भयकर दर्शन, उद्दीपन उसके घोर कर्म और अनुभाव कंप, स्वेद, रोमांच आदि माने गए हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भयानक mf(आ)n. (prob. fr. भयान for भयमान) fearful, terrible, dreadful, formidable, MBh.; Kāv. &c.
भयानक n. terror (?), W.
भयानक m. the sentiment of terror (as one of the 9 Rasas in poetical or dramatic composition), Sāh.; Pratāp. &c.
a tiger, L.
Rāhu or the ascending node personified, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (747,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भयानक a. [बिभेत्यस्मात्, --भी-आनक्; Uṇ. 3. 82] Fearful, horrible, terrible, frightful; किमतः परं भयानकं स्यात् U. 2; Śi. 17. 20; Bg. 11. 27. --कः 1 A tiger. --2 N. of Rāhu. --3 The sentiment of terror, one of the eight or nine sentiments in poetry; see under रस. --कं Terror, fear.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0809-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भयानक पु० बिभेत्यस्मात् भी--आनक । १ व्याघ्रे २ राहौ ३ रसभद च मेदि० । ४ मयङ्करे त्रि० । ५ भीतेः अपादाने अमरः । तद्रसलक्षणादि सा० द० उक्तं यथा “भयानको भयस्थायिभावः कालाधिदैवतः । स्त्री- नीचप्रकृतिः कृष्णो मतस्तत्त्वविशारदैः । यस्माद् उत्- पद्यते भीतिस्तदत्रालम्बनं मतम् । चेष्टा घोरतरास्तस्य भवेद्दीपनं पुनः । अनुभावोऽत्र वैवर्ण्यं गद्गदस्वर- भाषणम् । प्रलयस्त्रेदरोमाञ्चकम्पदिक्प्रेक्षणादयः । जुगुप्सावेग मोहसंत्रासग्लानिदीनताः । शङ्काप- स्मारसंभ्रान्तिमृत्य्वाद्या व्यभिचारिणः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4642,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भयानकः, पुं, (बिभेत्यस्मादिति । भी + “आनकः शीङ्भियः ।” उणा० । ३ । ८२ । इति आनकः ।) व्याघ्रः । राहुः । रसविशेषः । इति मेदिनी । के, २०५ ॥ स तु शृङ्गाराद्यष्टरसान्तर्गतषष्ठरसः । तस्य लक्षणं यथा, -- “भयानको भयस्थायिभावः कालाधिदैवतः । स्त्री नीचप्रकृतिः कृष्णो मतस्तत्त्वविशारदैः ॥ यस्मादुत्पद्यते भीतिस्तदत्रालम्बनं मतम् । चेष्टा घोरतरास्तस्य भवेदुद्दीपनं पुनः ॥ अनुभावोऽत्र वैवर्ण्यं गद्गदस्वरभाषणम् । प्रलयस्वेदरोमाञ्चकम्पदिक्प्रेक्षणादयः ॥ जुगुप्सावेगसंमोहसंत्रासग्लानिदीनताः । शङ्कापस्मारसंभ्रान्तिमृत्य्वाद्या व्यभिचारिणः ॥” उदाहरणं यथा, -- “नष्टं बर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावादपास्य त्रपा- मन्तः कञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः ॥” इति साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदः ॥
भयानकः, त्रि, (भी + आनकः ।) भयङ्करः । इत्यमरः । १ । ७ । २० ॥ (यथा, भगवद्- गीतायाम् । ११ । २७ । “वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-483-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भयानक" आता है (44)
घोर भयंकर । भयानक । डरावना । विकरालभैरव जो देखने में भयंकर हो । भीषण । भयानकभयंकर जिसे देखने से भय लगता हो डरावना । भयानक । भीषण । बिकराल । खोफनाकभीमयु भयानक । खतरनाकविकराल भीषण । भयानक । डरावनाघोरदर्शन विकराल । भयानकनवरस काव्य के नौ रस, यथा श्रृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, वीभत्स, …भयकर जिसे देखकर भय लगे । भय उत्पन्न करनेवाला । भयानकभीमल भयानक । डरावनाभीषणक भीषण । भयानकविभीषक डरानेवाला । भयानकभयद भय उत्पन्न करनेवाला । भयानक । डरावना । खौफनाकभयप्रद जिसे देखकर भय उत्पन्न हो । भय उत्पन्न करनेवाला । भयानक । खोफनाकविभीषणा डरावनी । भयानकभंक भोपण । भयंकर । भयानकभयान पु वि॰ डरावना । भयानकशरटु भयानक । भीषण । रौद्रडरैला † वि॰ डरावना । भयानक । खौफनाकभयावन पु † वि॰ डरावना । भयानक । भयंकरभरुंड भयानक । खौफनाकमखदूश खतरनाक । डरावना । भयानकखौफनाक डरावना । भयानक । भीतिप्रद । दहशत उत्पन्न करनेवालाडरावना जिससे डर लगे । जिससे भय उत्पन्न हो । भयानक । भयंकरहौलनाक डरावना । भयानक । भयंकरनिदारुण कठिन । घोर । भयानकभयदर्शी भय करनेवाला । भयानकरोमांचक रोमांचकारी । भयानक । रोमांच पैदा करनेवालाहैबतनाक भयानक । डरावनाभय एक प्रसिद्ध मनोविकार जो किसी आनेवाली भीषण आपत्ति अथवा होनेवाली भारी हा…सम् दे॰ 'सं'अघोर जो भीषण या भयंकर न हो (को॰)कराल जिसके बड़े दाँत होंसंकट एकत्र किया हुआविशंकट बहुत बड़ा या विस्तृत । विशालसहम डर । भय । खौफ । मुहा॰—सहम चढ़ना = डर होना । भय होनामहाचंड यम के दूतरुद्रिय रुद्र संबंधी । रुद्र कीसशंक जिसे शंका हो । शंकायुक्तव्यथ्य व्यथा देने योग्यकाटू काटनेवालानौरस (फल) जिसका रस नया अर्थात् ताजा हो । नाय पका हुआ (फल) । ताजा (फल)अकराल जो भयंकर न हो । सौम्य । सुंदर । अच्छादूध्र चोट पहुँचानेवाला । हिंसकबिकरार ‡ ^१ वि॰ ब्याकुल । विकल । बेचैन

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भयानकःभयानक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भयानकः 📚 ➤ भयंकर, भीषण, भयजनक, डरावना
संस्कृत: नवरसेष्वेकः · पर्याय: शृङ्गार, वीर, करुणा, अद्भुत, हास्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भयानक 📚जिसे देखने से भय लगता हो । भीषण । भयंकर । डरावना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भयानक
भयानक के और नाम (१.७.२१) — दारुण, भीषण, भीष्म, घोर, भीम, भयंकर, प्रतिभय
शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स और रौद्र (१.७.१८) — शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, बीभत्स, रौद्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • भयानक = भय + अनक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें