🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:39:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भरुआना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भरु-+आनाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आनाः

अर्थ: ततः अण्" वायु भीतर खींचना

व्युत्पत्ति: आ+अन्+क्विप्, ततः अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. आन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआनःआनौआनाः
द्वितीयाआनम्आनौआनान्
तृतीयाआनेनआनाभ्याम्आनैः
चतुर्थीआनायआनाभ्याम्आनेभ्यः
पञ्चमीआनात् / आनाद्आनाभ्याम्आनेभ्यः
षष्ठीआनस्यआनयोःआनानाम्
सप्तमीआनेआनयोःआनेषु
सम्बोधनहे आनहे आनौहे आनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आन
आन
āna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आन १ संज्ञा स्त्री [सं॰ आण् =मर्यादा, सीमा ]
१. मर्यादा ।
२. शपथ । सौगंध । कसम । उ॰— मोहिं राम राउरि आन दसरथ सपथ सब साँची कहौं ।— मानस, २ ।१०० ।
३. विजय- घोषणा । दुहाई । क्रि॰ प्र॰ — फिरना । उ॰— बार बार यों कहत सकात न, तोहिं हति लैहैं पिरान । मेरैं जान, कनकपुरी फिरिहै रामचंद्र की आन । — सूर॰, ९ । १२१ ।
४. ढंग । तर्ज । अदा । छवि । जैसे,—उस मौके पर बडौदा नरेश का इस सादगी से निकल जाना एक नई आन थी ।
५. अकड । ऐंठ । दिखाव । ठसक । जैसे,— आज तो उनकी ऐर ही आन थी ।
६. अदब । लिहाज । दबाव । लज्जा । शर्म । हया । शंका । डर । भय । जैसे,— कुछ बडों की आन तो माना करो ।
७. प्रतिज्ञा । प्रण । हठ । टेक । जैसे,— वह अपनी आन न छोडेगा ।
आन २ संज्ञा स्त्री [अ॰] क्षण । अल्पकाल । लमहा ।जैसे,— एक ही आन में कुछ का कुछ हो गया है । मुहा॰— आन की आन में = शीघ्र ही । अत्यल्प काल में । जैसे,— आन की आन में सिपाहियों मे पूरा का पूरा शहर घेर लिया ।
आन ३पु वि॰ [सं॰ अन्य] दूसरा । और । उ॰— मुख कह आन, पेट बस आन । तेहि औगुन दस हाट बिकाना ।— जायसी ग्रं॰, पृ॰ ३५ ।
आन ४ क्रि॰ वि॰ [ हि॰ आना] आकार । उपस्थित होकर । जैसे,— पत्ता पेड़ से आन गिरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आन m. (fr. √ अन्), face [NBD.]
mouth
nose [Sāy.], RV. i, 52, 15
exhaling the breath through the nose, T.
inhalation, breath inspired, breathing, blowing, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (139,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आनः 1 Inhalation, breath inspired. --2 Mouth or nose (Sāy.). --3 Breathing, blowing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0240-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आन पु० आनित्यनेन आ + अन--करणे क्विप् आ प्राणवायुः ततः सुवास्त्वा० अदूरभवादौ अण् । सम्यग्जीवनसाधनस्य अन्तःस्थितस्य प्राणवायोर्नासिकया वहिर्निस्मारणेउच्छासे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0716,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आनः, पुं, (अन् + घञ्) उच्छ्वासः । वहिर्मुखश्वासः । इति हेमचन्द्रः ॥ (अन्तःस्थितस्य प्राणवायोर्नासि- कयोच्छ्वासः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-175-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आन" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भरु-आनाःसमास: भरु + आन तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: आन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: अन् + घञ्)
अन्य सम्भावना: आन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भरुआनाः 📚भरु 📚आन ➤ भरु (पति) + आन (ततः अण्" वायु भीतर खींचना)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भरु 📚पु ^२ संज्ञा पुं॰ बोझ । वजन । बोझा🟠🔵🟣🟢🟤
आन 📚मर्यादा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • भरु-आनाः = भरु + आनाः तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • आनाः: अन् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें