🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:03:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भर्गः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भर्गः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भर्गः

अर्थ: शिव का नाम

संस्कृत: शिवः · पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

व्युत्पत्ति: भृज्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भर्ग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. भर्गस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. भर्गस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. भर्गस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भर्ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभर्गःभर्गौभर्गाः
द्वितीयाभर्गम्भर्गौभर्गान्
तृतीयाभर्गेणभर्गाभ्याम्भर्गैः
चतुर्थीभर्गायभर्गाभ्याम्भर्गेभ्यः
पञ्चमीभर्गात् / भर्गाद्भर्गाभ्याम्भर्गेभ्यः
षष्ठीभर्गस्यभर्गयोःभर्गाणाम्
सप्तमीभर्गेभर्गयोःभर्गेषु
सम्बोधनहे भर्गहे भर्गौहे भर्गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भर्ग
भर्ग
bharga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भर्ग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिव । महादेव । शंकर । उ॰— अमेय तेज भर्ग भक्त सर्गवंस देखिए ।— केशव (शब्द॰) ।
२. ब्रह्मा (को॰) ।
३. भूनना (को॰) ।
४. वीतिहोत्र के पुत्र का नाम ।
५. सूर्य ।
६. सूर्य का तेज ।
७. एक प्राचीन देश का नाम ।
भर्ग २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भर्गस्] ज्योति । दीप्ति । चमक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भर्ग m. (√ भृज्) radiance, splendour, effulgence, ŚBr.; ŚāṅkhŚr.
N. of Rudra-Śiva, Kathās.; Prab. (as N. of the number 11 Gaṇit.)
of Brahmā, L.
of a man with the patr. Prāgātha (author of RV. viii, 49; 50), Anukr.
of a king, the son of Veṇu-hotra, Hariv.
of a son of Vītihotra, BhP.
of a son of Vahni, ib.
(pl.) N. of a people, MBh.
भर्ग n. N. of a Sāman, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (748,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भर्गः 1 N. of Śiva. --2 Of Brahman. --3 Radiance, lustre. --4 Roasting.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0809-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भर्ग पु० भ्रस्ज--घञ् भर्जादेशे कुत्वम् । १ शिवे २ ज्योतिः- पदार्थे ३ आदित्यान्तर्गते ऐश्वरे तेजसि, “आदित्यान्तर्गतं वर्चा भर्गाख्यं तन्मुमुक्षिभिः । जन्ममृत्युविनाशाय दुःखस्य त्रितयस्य च । ध्यानेन पुरुषैर्यच्च द्रष्टव्यं सूर्य्य- मण्डले” योगियाज्ञ० । तस्य तेजस ऐश्वरत्वञ्च “यदा- दित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमसि य- च्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मासकम्” इति गीतायामुक्तम् । भावे घञ् । ४ भर्जने च । ५ धृष्टकेतुवंश्ये नृपभेदे हरुवं० २९ अ० । ६ देशभेदे । तत्र भवः तस्य राजा वा अण् । भार्ग । तद्देशनृपे तत्र भवे च स्त्रियां न लुक् भार्गी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4644,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भर्गः, पुं, (भृज्यते कामादिरनेनेति । भृज् + “हलश्च ।” इति घञ् ।) शिवः । इत्यमरः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । १ । ३४ । [] “प्रत्युवाच ततो भर्गः पुरा दक्षप्रजापतेः । देवि ! त्वञ्च तथान्याश्च बह्व्योऽजायन्त कन्यकाः । स मह्यं भवतीं प्रादात् धर्म्मादिभ्योऽपरा- श्च ताः ॥ वीतिहोत्रस्य पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । १७ । ९ । “वीतिहोत्रोऽस्य भर्गोऽतो भार्गभूमिरभून्नृप ! ॥”) आदित्यान्तर्गततेजः । यथा, -- “आदित्यान्तर्गतं वर्चो भर्गाख्यं तन्मुमुक्षुभिः । जन्ममृत्युविनाशाय दुःखस्य त्रितयस्य च ॥ ध्यानेन पुरुषो यश्च द्रष्टव्यः सूर्य्यमण्डले ॥” इत्याह्रिकतत्त्वम् ॥
भर्गः, [स्] क्ली, (भर्जते इति । भृज भर्जने + “अञ्च्यञ्जियुजिभृजिभ्यः कुश्च ।” उणा ० ४ । २१५ । इति असुन् कवर्गश्चान्तादेशः ।) ज्योतिः । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ३ । ६२ । १० । “तत् सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-485-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भर्गःभर्ग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: भ्रज्ज् + घञ्)
अन्य सम्भावना: भर्गस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | भर्गस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भर्गः 📚 ➤ शिव का नाम
संस्कृत: शिवः · पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भर्ग 📚शिव । महादेव । शंकर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भर्ग
शिव के और नाम (१.१.४०) — हर, स्मरहर, त्र्यम्बक, त्रिपुरान्तक, गंगाधर, अन्धकरिपु, क्रतुध्वंसी, वृषध्वज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भर्गः: भ्रज्ज् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें