🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:32:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भल्लम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भल्लम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भल्लम्

अर्थ: एक प्रकार का अस्त्र या बाण

संस्कृत: भल्लूकः

व्युत्पत्ति: भल्ल्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भल्ल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अव्यय — भल्ल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. भल्ल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. भल्ल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भल्ल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभल्लःभल्लौभल्लाः
द्वितीयाभल्लम्भल्लौभल्लान्
तृतीयाभल्लेनभल्लाभ्याम्भल्लैः
चतुर्थीभल्लायभल्लाभ्याम्भल्लेभ्यः
पञ्चमीभल्लात् / भल्लाद्भल्लाभ्याम्भल्लेभ्यः
षष्ठीभल्लस्यभल्लयोःभल्लानाम्
सप्तमीभल्लेभल्लयोःभल्लेषु
सम्बोधनहे भल्लहे भल्लौहे भल्लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भल्ल
भल्ल
bhalla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भल्ल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वध । हत्या ।
२. घाव ।
३. दान ।
४. भालू । यौ॰—भल्लनाथ = जांबवान् । भल्लपति =भल्लनाथ । भल्ल- पुच्छी । भल्लबाण =
४. बृहत्संहिता के अनुसार एक प्राचीन देश ।
५. पुराणानुसार एक प्राचीन तीर्थ ।
६. प्राचीन काल की एक जाति ।
७. प्राचीन काल का एक शस्त्र जिससे शरीर में धँसा हुआ तीर निकाला जाता था ।
८. शिव (को॰) ।
९. भिलावाँ । भल्लातक (को॰) ।
१०. एक प्रकार का बाण ।
११. दे॰ भाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भल्ल mfn. auspicious, favourable (= भद्र or शिव), L.
भल्ल m. a bear, Hit. (cf. अच्छ-भल्ल, भल्लुक, भल्लूक)
a term used in addressing the Sun (only dat.; cf. 2. भल), MantraBr.; Gobh.
(pl.) N. of a people, Pāṇ. v, 3, 114., Sch. (v.l. मल्ल)
N. of Śiva (cf. above)
भल्ल m. a kind of arrow or missile with a point of a partic. shape, MBh.; Kāv. &c. (also f(ई). and n.)
भल्ल m. a partic. part of an arrow, MBh.
भल्ल n. an arrow-head of a partic. shape, ŚārṅgP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (748,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भल्लः --ल्ली --ल्लं [भल्ल्-अच्] A kind of crescent-shaped missile or arrow; क्वचिदाकर्णविकृष्टभल्लवर्षी R. 9. 66; 4. 63; 7. 58. --ल्लः 1 A bear. --2 An epithet of Śiva. --3 The marking-nut-plant (भल्ली also).
भल्लः --ल्ली --ल्लं [भल्ल्-अच्] A kind of crescent-shaped missile or arrow; क्वचिदाकर्णविकृष्टभल्लवर्षी R. 9. 66; 4. 63; 7. 58. --ल्लः 1 A bear. --2 An epithet of Śiva. --3 The marking-nut-plant (भल्ली also).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0810-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भल्ल दाने बधे निरूपणे च भ्वा० प० सक० सेट् । भल्लति अभल्लीत् ।
भल्ल पु० भल्ल--अच् । १ भल्लूके । २ अस्त्रभेदे पुंन० । स्वार्थे क भल्लूके पुंस्त्री० वा गौरा० ङीष् पक्षे टाप् । भल्लकाप्यत्र । ततः सङ्कला० निर्वृत्तार्थे अण् । भाल्ल भल्लकृते त्रि० चत- रर्थ्यां सख्या० ठञ् । भाल्लिक तस्यादूरदेशादौ त्रि० । वृ० स० १४ उक्ते ऐशान्यां स्थिते ३ देशभेदे पु० । ४ तद्देशभवे च ब० व० । स्वार्थे क । भल्लक तत्रार्थे ततः स्वार्थे छ । भल्ल- कीय तदर्थे तस्यापत्यं छ । भल्लकीय तदपत्यादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4644,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भल्ल, ङ दानवधनिरूपणेषु । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) लद्वयान्तः । ङ, भल्लते । इति दुर्गादासः ॥
भल्लः, पुं, (भल्लते इति । भल्ल + अच् ।) भल्लूकः । इत्यमरः । २ । ५ । ४ ॥ (देशभेदः । यथा, बृहत्संहितायाम् । १४ । ३० । “ब्रह्मपुरदार्व्वडामर- वनराज्यकिरातचीनकौणिन्दाः । भल्लापलोलजटासुर- कुनठखषखोषकुचिकाख्याः ॥”)
भल्लः, पुं, क्ली, (भल्लते हन्तीति । भल्ल + अच् ।) शस्त्रभेदः । इति मेदिनी शब्दमाला च । भाला इति भाषा ॥ (यथा महाभारते । १ । १४० । ६ । “प्रगाढदृढमुष्टित्वे लाघवे वेधने तथा । क्षुरनाराचभल्लानां विपाठानाञ्च तत्त्ववित् ॥” अनेन देहविद्धशल्यादिकमुद्धरति । यथा, -- “स च शल्योद्धरणकः प्रोच्यते वैद्यकागमे । नाराचबाणशूलाद्यैर्भल्लैः कुन्तैश्च तोमरैः ॥” इति हारीते प्रथमे स्थाने द्बितीयेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-486-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भल्ल" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भल्लम्भल्ल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: भल्ल् + अच्)
अन्य सम्भावना: अव्यय — भल्ल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | भल्ल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भल्लम् 📚 ➤ एक प्रकार का अस्त्र या बाण
संस्कृत: भल्लूकः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भल्ल 📚वध । हत्या🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भल्लम्: भल्ल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें