🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:21:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भायः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भायः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भायः

अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना, सुन्दर दिखना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: दीप्तौ

अंग्रेज़ी: to glow, to shine, to look attractive, to look beautiful

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भाय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भा + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भाय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभायःभायौभायाः
द्वितीयाभायम्भायौभायान्
तृतीयाभायेनभायाभ्याम्भायैः
चतुर्थीभायायभायाभ्याम्भायेभ्यः
पञ्चमीभायात् / भायाद्भायाभ्याम्भायेभ्यः
षष्ठीभायस्यभाययोःभायानाम्
सप्तमीभायेभाययोःभायेषु
सम्बोधनहे भायहे भायौहे भायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भा (अदादिगण) · अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना, सुन्दर दिखना (दीप्तौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभातिभातःभान्ति
मध्यमभासिभाथःभाथ
उत्तमभामिभावःभामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भाति · लिट्: बभौ · लुट्: भाता · लृट्: भास्यति · लोट्: भातात् · लङ्: अभात् · विधिलिङ्: भायात् · आशीर्लिङ्: भायात् · लुङ्: अभासीत् · लृङ्: अभास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भान · ण्वुल्: भायकः · तृच्: भाता · यत्: भेयः · तव्य: भातव्यः · अनीयर्: भानीयः · क्त: भातः · क्तवतु: भातवान् · शतृ: भान् · स्य-शतृ: भास्यन् · क्त्वा: भात्वा · ल्यप्: प्रभाय · तुमुन्: भातुम् · णमुल्: भायम् · घञ्: भायः · क्तिन्: भाति · क्वसु: बभिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भाय
भाय
bhāya
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भाय ‡ १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ भाई] भाई । उ॰— सेमर केरा तूमरा सिहुले बैठा छाय । चोंच चहोरे सिर धुनै यह वाही को भाय ।— कबीर (शब्द॰) ।
भाय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भाव]
१. अंतःकरण की वृत्त । भाव । उ॰— (क) भाय कुमाय अनख आलस हू । नाम जपत मंगल दिसि दसहू ।— तुलसी (शब्द॰) । (ख) गोविंद प्रीति सबन की मानत । जेहि जेहि भाय करी जिन सेवा अंतरगत की जानत ।— सूर (शब्द॰) । (ग) चितवनि भोरे भाय की गोरे मुँह मुसकानि । लगनि लटकि आली करै चित खटकति नित आनि ।—बिहारी (शब्द॰) ।
२. परिमाण । उ॰— भक्ति द्वार है साँकरा राई दसवें भाय । मन तौ मयगल ह्वै रह्यो कैसे होय सहाय ।— कबीर (शब्द॰) ।
३. दर । भाव । उ॰— भले बुरे जहँ एक से तहाँ न बसिए जाय । क्यों अन्याय- पुर में बिके खर गुर एकै भाय ।— लल्लू (शब्द॰) ।
४. भाँति । ढंग ।—उ॰— (क) लखि पिय बिनती रिस भरी चितवै चंचल गाय । तब खंजन से दृगन में लाली अति छवि छाय ।— मतिराम (शब्द॰) । (ख) सोहत अंग सुभाय के भूषण, भौंर के भाय लसै लट छूटी ।— नाथ (शब्द॰) । (ग) ससि लखि जात विदित कहो जाय कमल कुह्मिलाय । यह ससि कुम्हिलानो अहो कमलहि लखि केहि भाय ।— श्रृंगार स॰ (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भायःभाय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भा + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भायः 📚 ➤ चमकना, प्रकाशित होना, सुन्दर दिखना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: दीप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भाय 📚‡ ^१ संज्ञा पुं॰ भाई🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भायः: भा + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें