🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:53:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भिदुरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भिदुरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भिदुरः

अर्थ: तोड़ने वाला, फाड़ने वाला, टुकड़े-टुकड़े करने वाला

संस्कृत: पर्याय: ह्रादिनी, वज्र, कुलिश, पवि, शतकोटि

व्युत्पत्ति: भिद्+कुरच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भिदुर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भिदुर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभिदुरःभिदुरौभिदुराः
द्वितीयाभिदुरम्भिदुरौभिदुरान्
तृतीयाभिदुरेणभिदुराभ्याम्भिदुरैः
चतुर्थीभिदुरायभिदुराभ्याम्भिदुरेभ्यः
पञ्चमीभिदुरात् / भिदुराद्भिदुराभ्याम्भिदुरेभ्यः
षष्ठीभिदुरस्यभिदुरयोःभिदुराणाम्
सप्तमीभिदुरेभिदुरयोःभिदुरेषु
सम्बोधनहे भिदुरहे भिदुरौहे भिदुराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भिदुर
भिदुर
bhidura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भिदुर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वज्र । उ॰— अशनि कुलिस पवि भिदुर पुनि वज्र ह्लादिनी आहिं ।—नंददास (शब्द॰) ।
२. भिदना । फटना ।
३. नष्ट होना ।
४. पाकर का पेड़ ।
५. हाथी के पैर का सिक्कड़ ।
भिदुर २ वि॰
१. भेदने या छेदनेवाला ।
२. जो आसानी से टूट जाय । तनुक ।
३. मिश्रित । मिला जुला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भिदुर mfn. (ifc.) breaking, splitting, piercing, destroying, Hcar.
easily split or broken, fragile, brittle, Mālatīm. (cf. Vām. v, 2, 60)
divided, variegated, mingled or mingling with, Śiś.
भिदुर m. a chain for an elephant's feet, L.
भिदुर n. a thunderbolt, Uṇ. i, 52, Sch.,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (757,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भिदुर a. [भिद्-कुरच्] 1 Breaking, bursting, splitting. --2 Fragile, brittle. --3 Blended, variegated, mixed, mingled; नलिश्मद्युतिभिदुरांभसोऽपरत्र Śi. 4. 26; 19. 58, 20. 1. --रः The Plakṣa tree. --रं A thunderbolt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0817-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भिदुर न० भिद--कुरच् । १ स्वयंभेदनशीले अमरः । २ प्लक्षवृक्षे राजनि० । तस्य सौधभेदकाङ्कुरवत्त्वात् तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4671,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भिदुरं, क्ली, (भिनत्तीति । भिद् + “विदिभिदि- च्छिदेः कुरच् ।” ३ । २ । १६२ । इति । कुरच् ।) वज्रम् । इत्यमरः । १ । १ । ५० ॥ प्लक्षवृक्षे पुं । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-512-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भिदुर" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भिदुरःभिदुर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भिदुरः 📚 ➤ तोड़ने वाला, फाड़ने वाला, टुकड़े-टुकड़े करने वाला
संस्कृत: पर्याय: ह्रादिनी, वज्र, कुलिश, पवि, शतकोटि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भिदुर 📚वज्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भिदुर
वज्र के नाम (१.१.५७) — ह्रादिनी, वज्र, कुलिश, पवि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬