🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:00:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भूम्ना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भूम्ना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भूम्ना

अर्थ: भारी परिमाण, प्राचुर्य, यथेष्टता, बड़ी संख्या

संस्कृत: अतिशयेन बहु, अत्यन्तम्

व्युत्पत्ति: बहीर्भावः बहु+इमनिच् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भूमन् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. अव्ययम्
  3. भूमन् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भूमन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभूमाभूमानौभूमानः
द्वितीयाभूमानम्भूमानौभूम्नः
तृतीयाभूम्नाभूमभ्याम्भूमभिः
चतुर्थीभूम्नेभूमभ्याम्भूमभ्यः
पञ्चमीभूम्नःभूमभ्याम्भूमभ्यः
षष्ठीभूम्नःभूम्नोःभूम्नाम्
सप्तमीभूम्नि / भूमनिभूम्नोःभूमसु
सम्बोधनहे भूमन्हे भूमानौहे भूमानः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भूमन्
भूमन्
bhūman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भूमन् n. the earth, world, RV.; AV.
a territory, country, district, ĀśvGṛ.
a being, (pl.) the aggregate of all existing things, RV.
(भूमन्), m. abundance, plenty, wealth, opulence, multitude, majority, RV. &c. &c. (ifc. filled with, Mcar.)
भूमन् m. the pl. number (भूम्नि in the plural), L.
N. of Kṛṣṇa, BhP.
भूमन् f. a collection, assembly, ŚāṅkhBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (763,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भूमन् m. [बहोभविः बहु इमनिच् इलोपे भ्वादेशः Tv.] 1 A great quantity, abundance, plenty, large number; भूम्ता रसानां गहनाः प्रयोगाः Māl. 1. 4; संभूयेब सुखानि चेतसि परं भूमानमातन्वत 5. 9. --2 Wealth. --n. 1 The earth --2 A territory, district, piece of ground. --3 A being, creature. --4 Plurality (of number); आपः स्त्रीभूम्नि Ak.; cf. पुंभूमन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0822-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भूमन् पु० बहोर्भावः बहु + इमनिच् “बहोर्लोपो भूश्च बहोः” इलोपे भ्वादेशः । १ बहुत्वे अतिशये स्वार्थे इमनिच् प्राग्वत् २ अतिशयबहुत्वयुते च । “यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञासि- [] तव्यः । भूमानं भगवो विजिज्ञासे” छा० उ० । “यो वै भूमा महत् निरतिशयम् बहुरितिपर्य्यायास्तत् सुखं ततोऽर्वाक् सातिशयत्वादल्पम् । अतस्तद्भिन्नेऽक्ष्पे सुखं नास्ति अल्पानां तृष्णाहेतुत्वात् तृष्णा च दुःखवी जम् । न हि दुःखवीजं ज्वरादि सुख दृष्टं लोके । तस्माद्युक्तं नाल्पे सुखमस्तीति । अतो भूमैव सुखम् तृष्णादिदुःखवीजत्वासम्भवाद्भूम्नः” भाष्यम् तस्मिन् प्रपाठके च यणात् या भूमा तन्निरूपितं दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4689-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भूम्नाभूमन् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम् | भूमन् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भूम्ना 📚 ➤ भारी परिमाण, प्राचुर्य, यथेष्टता, बड़ी संख्या
संस्कृत: अतिशयेन बहु, अत्यन्तम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भूमन् 📚n. the earth, world, RV.; AV🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • भूम्ना: बहीर्भावः बहु+इमनिच् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें