🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:24:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भृतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भृतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भृतः

अर्थ: भाड़े का नौकर , भाड़े का टट्टू

संस्कृत: भरणे

अंग्रेज़ी: to nourish, to protect, to fill, to maintain, to protect, to upbring

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भृत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भृ + क्त
  2. भृत् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. भृत् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. भृत् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  5. भृत् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  6. भृत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. भृत् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  8. भृत् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभृतःभृतौभृताः
द्वितीयाभृतम्भृतौभृतान्
तृतीयाभृतेनभृताभ्याम्भृतैः
चतुर्थीभृतायभृताभ्याम्भृतेभ्यः
पञ्चमीभृतात् / भृताद्भृताभ्याम्भृतेभ्यः
षष्ठीभृतस्यभृतयोःभृतानाम्
सप्तमीभृतेभृतयोःभृतेषु
सम्बोधनहे भृतहे भृतौहे भृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भृ (भ्वादिगण) · अर्थ: पूर्ण करना, भरण-पोषण करना, भरना (भरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभरतिभरतःभरन्ति
मध्यमभरसिभरथःभरथ
उत्तमभरामिभरावःभरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भरति · लट् (आत्मने.): भरते · लिट्: बभार · लिट् (आत्मने.): बभ्रे · लुट्: भर्ता · लुट् (आत्मने.): भर्ता · लृट्: भरिष्यति · लृट् (आत्मने.): भरिष्यते · लोट्: भरतात् · लोट् (आत्मने.): भरताम् · लङ्: अभरत् · लङ् (आत्मने.): अभरत · विधिलिङ्: भरेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): भरेत · आशीर्लिङ्: भ्रियात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): भृषीष्ट · लुङ्: अभार्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अभृत · लृङ्: अभरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अभरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भरण · ण्वुल्: भारकः · तृच्: भर्ता · ण्यत्: भार्यः · तव्य: भर्तव्यः · अनीयर्: भरणीयः · क्त: भृतः · क्तवतु: भृतवान् · शतृ: भरन् · स्य-शतृ: भरिष्यन् · शानच्: भरमाणः · क्त्वा: भृत्वा · ल्यप्: प्रभृत्य · तुमुन्: भर्तुम् · णमुल्: भारम् · घञ्: भारः · क्तिन्: भृति · क्वसु: बभृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भृत
भृत
bhṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भृत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ भृता]
१. भृत्या । दास । सेवक ।
२. मिताक्षरा के अनुसार वह दास जो बोझ ढोता हो । ऐसा दास अधम कहा गया है ।
भृत २ वि॰ [सं॰]
१. भरा हुआ । पूरित । उ॰— छाए आस पास दीसै भोर भौंर भृत भनकार ।—भुवनेश (शब्द॰) ।
२. पाला हुआ । पोषण किया हुआ ।
३. वहन किया हुआ ।
४. भृति या किराया आदि पर लिया हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृत mfn. borne, carried &c. (see prec.)
gained, acquired, Kathās.
(ifc.) filled, full of ib.
hired, paid (as a servant), Mn.; MBh. &c. (भक्त-वेनयोर् भृतः, ‘one who receives board and wages’; cf. क्षीर-भ्˚)
भृत m. a hireling, hired servant or labourer, mercenary, Yājñ., Sch.
भृत भृत्य &c. See p. 764.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (764,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृत p. p. [भृ-क्त] 1 Borne. --2 Supported, maintained, cherished, fostered. --3 Possessed, endowed or furnished with. --4 Full of, filled with. --5 Hired. --तः A hired servant; hireling, mercenary; उत्तमस्त्वायुधीयो यो मध्यमस्तु कृषीवलः । अधमो भारवाही स्यादित्येवं त्रिविधो भृतः Mīt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0824-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृत त्रि० भृ--क्त । १ पुष्टे वेतनादिना प्रतिपालिते २ दासभेदे च । “उत्तमस्त्वायुधीयो यो मध्यमस्तु कृषीवलः । अधमो भारवाही स्यादित्येवं त्रिविधो भृतः” मिता० । भावे--क्त । ४ भरणे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4696,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृतः, त्रि, भरणीयः । इत्याह्निकतत्त्वम् । पुष्टः । इति भृधातोः कर्म्मणि क्तप्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-541-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भृतःभृत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: भृ + क्त 📚
अन्य सम्भावना: भृत् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | भृत् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भृतः 📚 ➤ भाड़े का नौकर , भाड़े का टट्टू
संस्कृत: भरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भृत 📚भृत्या । दास । सेवक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भृतः: भृ + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें