🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:08:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भृशः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भृशः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भृशः

अर्थ: गिरना, भ्रष्ट होना

संस्कृत: अधःपतने

अंग्रेज़ी: to churn,to agitate,to shake, to move

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भृश् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. भृश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — भृश् (दिवादिगण) · अर्थ: गिरना, भ्रष्ट होना (अधःपतने)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअभृशत् / अभृशद्अभृशताम्अभृशन्
मध्यमअभृशःअभृशतम्अभृशत
उत्तमअभृशम्अभृशावअभृशाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भृश्यति · लिट्: बभर्श · लुट्: भर्शिता · लृट्: भर्शिष्यति · लोट्: भृश्यतात् · लङ्: अभृश्यत् · विधिलिङ्: भृश्येत् · आशीर्लिङ्: भृश्यात् · लुङ्: अभृशत् · लृङ्: अभर्शिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भर्शन · ण्वुल्: भर्शकः · तृच्: भर्शिता · तव्य: भर्शितव्यः · अनीयर्: भर्शनीयः · क्त: भृष्टः · क्तवतु: भृष्टवान् · शतृ: भृश्यन् · स्य-शतृ: भर्शिष्यन् · क्त्वा: भृष्ट्वा · ल्यप्: प्रभृश्य · तुमुन्: भर्शितुम् · णमुल्: भर्शम् · घञ्: भर्शः · क्तिन्: भृष्टि · क्वसु: बभृश्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भृश्
भृश्
bhṛś
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृश् cl. 4. P. भृश्यति, to fall, fall down, Dhātup. xxvi, 115 (cf. √ भ्रंश्, भ्रश्, of which √ भृश् is only the weak form); cl. 6. P. भृशति, to be strong or vehement, Vop. (rather Nom. fr. next).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (765,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृश् {c4c} P. (भृश्यति) To fall down, see भ्रंश्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0825-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भृशःभृश् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: भृश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भृशः 📚 ➤ गिरना, भ्रष्ट होना
संस्कृत: अधःपतने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भृश् 📚cl. 4. P. भृश्यति, to fall, fall down, Dhātup. xxvi, 115 (cf. √ भ्रंश्…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें