🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:48:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भृष्टी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भृष्टी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भृष्टी

अर्थ: तलना, भूनना, सेंकना

व्युत्पत्ति: भ्रस्ज्+क्तिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भृष्टि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. भृष्टि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. भृष्टी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. भृष्टि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भृष्टि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभृष्टिःभृष्टीभृष्टयः
द्वितीयाभृष्टिम्भृष्टीभृष्टीः
तृतीयाभृष्ट्याभृष्टिभ्याम्भृष्टिभिः
चतुर्थीभृष्टये / भृष्ट्यैभृष्टिभ्याम्भृष्टिभ्यः
पञ्चमीभृष्टेः / भृष्ट्याःभृष्टिभ्याम्भृष्टिभ्यः
षष्ठीभृष्टेः / भृष्ट्याःभृष्ट्योःभृष्टीनाम्
सप्तमीभृष्टौ / भृष्ट्याम्भृष्ट्योःभृष्टिषु
सम्बोधनहे भृष्टेहे भृष्टीहे भृष्टयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भृष्टि
भृष्टि
bhṛṣṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भृष्टि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शून्य वाटिका ।
२. भूनना या तलना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. भृष्टि f. (cf. √ हृष्; for 2. भृष्टि See under √ भ्रज्ज्) a spike, point, top, corner, edge, RV.; AV.; GṛS. (cf. सहस्र-, क्षुर-भृ˚ &c.)
a deserted cottage or garden, L.
2. भृष्टि f. (for 1. See p. 766, col. 1) the act of frying or boiling or roasting, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (766,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृष्टिः f. 1 Frying, parching, roasting. --2 A deserted garden or orchard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0825-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृष्टि स्त्री भ्रस्ज--भावे क्तिन् । १ भर्जने २ शून्यवाटिकायां मेदि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4700,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृष्टिः, स्त्री, (भ्रस्ज् + भावे क्तिन् ।) भर्जनम् । शून्यवाटिका । इति मेदिनी । टे, २५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-541-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भृष्टीभृष्टि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚 (व्युत्पत्ति: भ्रज्ज् + क्तिन्)
अन्य सम्भावना: भृष्टि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | भृष्टी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भृष्टी 📚 ➤ तलना, भूनना, सेंकना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भृष्टि 📚शून्य वाटिका🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भृष्टी: भ्रज्ज् + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬