🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:42:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भेद्यक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भेदि+अक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भेदि

अर्थ: तोड़ने वाला, विभक्त करने वाला, भेद करने वाला आदि

व्युत्पत्ति: भिद्+णिनि (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भेदिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भेदिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. भेदिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. भिद् धातु (रुधादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भेदिन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभेदिभेदिनीभेदीनि
द्वितीयाभेदिभेदिनीभेदीनि
तृतीयाभेदिनाभेदिभ्याम्भेदिभिः
चतुर्थीभेदिनेभेदिभ्याम्भेदिभ्यः
पञ्चमीभेदिनःभेदिभ्याम्भेदिभ्यः
षष्ठीभेदिनःभेदिनोःभेदिनाम्
सप्तमीभेदिनिभेदिनोःभेदिषु
सम्बोधनहे भेदिन् / हे भेदिहे भेदिनीहे भेदीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अक

अर्थ: टेढ़ा चलना

संस्कृत: कुटिलायां गतौ

अंग्रेज़ी: to move tortuously, to limp

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अक् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अक् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अक् (भ्वादिगण) · अर्थ: टेढ़ा चलना (कुटिलायां गतौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअकतात् / अकताद् / अकतुअकताम्अकन्तु
मध्यमअक / अकतात् / अकताद्अकतम्अकत
उत्तमअकानिअकावअकाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अकति · लिट्: आक · लुट्: अकिता · लृट्: अकिष्यति · लोट्: अकतात् · लङ्: आकत् · विधिलिङ्: अकेत् · आशीर्लिङ्: अक्यात् · लुङ्: आकीत् · लृङ्: आकिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अकन · ण्वुल्: आककः · तृच्: अकिता · ण्यत्: आक्यः · तव्य: अकितव्यः · अनीयर्: अकनीयः · क्त: अकितः · क्तवतु: अकितवान् · शतृ: अकन् · स्य-शतृ: अकिष्यन् · क्त्वा: अकित्वा · ल्यप्: प्राक्य · तुमुन्: अकितुम् · णमुल्: आकम् · घञ्: आकः · क्तिन्: अक्ति · क्वसु: आकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भेदिन्
भेदिन्
bhedin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भेदिन् mfn. breaking, splitting, piercing, perforating, MBh.; Kāv. &c.
beating or knocking out (see द्वि-नेत्र-भ्˚)
shaking, penetrating, R.
causing to flow (as juice), MBh.
loosening (the bowels), cathartic, purgative, Suśr.; ŚārṅgS.
breaking, violating (an agreement &c.), Mn.; Kām.
interrupting (devotion), Ragh.
disturbing (a country), Kathās.
dividing, separating from (abl.), Sāh.
(fr. भेद) having a distinction or division, ib.
(in phil.) one who separates spirit and matter or holds the doctrine of dualism
भेदिन् m. Rumex Vesicarius, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (766,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भेदिन् a. [भिद्-णिनि] Breaking, dividing, distinguishing &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0825-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भेदिन् त्रि० भिद--णिनि । १ भेदकारके स्त्रियां ङीप् । २ अम्लवेतसे पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4701,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भेदिभेदिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भेदिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | भेदिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
अकअक् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अक् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भेदि 📚 ➤ तोड़ने वाला, विभक्त करने वाला, भेद करने वाला आदि

अक 📚 ➤ टेढ़ा चलना
संस्कृत: कुटिलायां गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भेदिन् 📚mfn. breaking, splitting, piercing, perforating, MBh.; Kāv. &c🔵🟣🟢
अक् 📚cl. 1. P. अकति, to move tortuously (like a snake), L.; Cf. √ अग् and √…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
भेद्यकभेदि + अकयण् इको यणचि (६.१.७७)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भेदि: भिद्+णिनि (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬