🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:43:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भौतम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भौतम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भौतम्

अर्थ: भूतानि प्राणिनोऽधिकृत्य प्रवृत्तः ताति देवता वा अस्य अण् जीवित प्राणियों से संबंध रखने वाला

व्युत्पत्ति: भूत-प्रेतों

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भौत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. भौत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. भौत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भौत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभौतःभौतौभौताः
द्वितीयाभौतम्भौतौभौतान्
तृतीयाभौतेनभौताभ्याम्भौतैः
चतुर्थीभौतायभौताभ्याम्भौतेभ्यः
पञ्चमीभौतात् / भौताद्भौताभ्याम्भौतेभ्यः
षष्ठीभौतस्यभौतयोःभौतानाम्
सप्तमीभौतेभौतयोःभौतेषु
सम्बोधनहे भौतहे भौतौहे भौताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भौत
भौत
bhauta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भौत १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ भौती]
१. भूत संबंधी । प्राणि- संबंधी ।
२. भोतिक ।
३. भूतप्रत सबधी ।
४. भूतग्रस्त । भूताविष्ट ।
भौत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भूतयज्ञ । बलिकर्म ।
२. भतपूजक । ३, भूतों का समूह ।
४. देवल ।
५. मदिर का पुजारी [को॰] ।
भौत ३ † वि॰ [प्रा॰ बहुत्त] दे॰ बहुत । उ॰—भौत सतियापन यह सत अजब माने सखी ।—दक्खिनी॰, पृ॰ ५१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भौत mf(ई)n. (fr. भूत) relating to living beings, meant for them (as a sacrifice), Mn. iii, 70
(also ˚त-क) relating to or possessed by evil spirits or demons, crazy, mad, an idiot, Kathās.
formed of the elements, material, MārkP.
भौत m. = देवलक, L.
भौत n. a multitude of Bhūtas, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (768,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भौत a. (ती f.) [भूतानि प्राणिनोऽधिकृत्य प्रवृत्तः, तानि देवता वा अस्य अण्] 1 Relating to living beings. --2 Elemental, material. --3 Demoniacal. --4 Mad, crazy. --तः 1 A worshipper of demons and spirits. --2 An attendant upon an idol (देवल). --3 One of the five daily Yajñas to be performed by a householder (also called भूतयज्ञ, q. v.). --तं A collection of evil spirits. --ती Night.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0827-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भौत पु० भूतानि प्राणिनोऽधिकृत्य प्रवृत्तः तानि देवता वा अस्य अण् । १ देवले ब्रोह्मणे शब्दमा० । बलिकर्मरूपे गृहस्थ- कर्त्तव्ये पञ्चयज्ञान्तर्गते २ महायज्ञभेदे । “होमो दैवो वलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम्” मनुः । २ रात्रौ स्त्री ङीप् हेमच० । भूतप्रियत्वात्तस्यास्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4708,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भौतः, पुं, (भूतानि प्राणिनोऽधिकृत्य प्रवृत्तः । भूत + अण् ।) भूतयज्ञः । बलिकर्म्म । यथा, -- “होमो दैवो बलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूज- नम् ॥” इत्याह्निकतत्त्वम् ॥ देबलः । इति शब्दमाला ॥ (भिक्षादिभ्योऽण् । भूतसङ्घः । तस्येदमित्यण् ।) भूतसम्बन्धिनि, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-555-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भौत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भौतम्भौत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भौत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | भौत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भौतम् 📚 ➤ भूतानि प्राणिनोऽधिकृत्य प्रवृत्तः ताति देवता वा अस्य अण् जीवित प्राणियों से संबंध रखने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भौत 📚भूत संबंधी । प्राणि- संबंधी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें