🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:53:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भौतिकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भौतिकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भौतिकः

अर्थ: जीवित प्राणियों से संबंध रखने वाला

व्युत्पत्ति: भूत+ठक् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भौतिक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भौतिक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभौतिकःभौतिकौभौतिकाः
द्वितीयाभौतिकम्भौतिकौभौतिकान्
तृतीयाभौतिकेनभौतिकाभ्याम्भौतिकैः
चतुर्थीभौतिकायभौतिकाभ्याम्भौतिकेभ्यः
पञ्चमीभौतिकात् / भौतिकाद्भौतिकाभ्याम्भौतिकेभ्यः
षष्ठीभौतिकस्यभौतिकयोःभौतिकानाम्
सप्तमीभौतिकेभौतिकयोःभौतिकेषु
सम्बोधनहे भौतिकहे भौतिकौहे भौतिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भौतिक
भौतिक
bhautika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भौतिक २ वि॰
१. पंचभूत संबधी ।
२. पाँचों भूतों से बना हुआ । पार्थिव । उ॰—भोतिक देह जीव अभिमानी देखत ही दुख लायो ।—सूर (शब्द॰) ।
३. शरीर संबधी । शरीर का । यौ॰—भौतिक सृष्टि ।
४. भूत योनि से संबंध रखनेवाला । यौ॰—भौतिक विद्या ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भौतिक mf(ई)n. = prec. mfn., Mn.; MBh. &c.
भौतिक n. a pearl, L.
भौतिक m. (fr. भूति, ashes?) N. of Śiva, L.
a sort of monk, Cat.
भौतिक n. anything elemental or material, MW.
a pearl, L.
pl. the qualities of the elements (5 with Buddhists), Dharmas. 40.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (768,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भौतिक a. (की f.) [भूत्-ठक्] 1 Belonging to created or living beings; Ms. 3. 74. --2 Formed of coarse elements, elemental, material; पिंडेष्वनास्था खलु भौतिकेषु R. 2. 57. --3 Relating to evil spirits. --4 Possessed by evil spirits. --कः N. of Śiva. --कं 1 A pearl. --2 Anything elemental. --Comp. --मठः a monastery. --विद्या sorcery, witch-craft.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0827-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भौतिक त्रि० मूतानि पृथिव्यादीनि पिशाचान् वा अधिकृत्य जातानि ठक् । १ भूताधिकारेण जाते “आहङ्कारिकत्व- श्रुतेर्न भौतिकानि” सा० सू० । २ उपद्रवे व्याध्यादौ । ३ मुक्तायां राजनि० । ४ महादेवे पु० त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4708,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भौतिकं, क्ली, (भूतानां विकार इति ठक् ।) मुक्ता । इति राजनिर्घण्टः ॥ त्रि, भूतसम्बन्धि ॥ (भूतानि क्षित्यादीनि तद्विकारश्च गोघटवृक्षा- दयः । “आहङ्कारिकत्वश्रुतेर्न भौतिकानि ।” इति । २ । २० । सांख्यसूत्रम् ॥ सृष्टिविशेषश्च । तथाच । “ईश्वरकृष्णकृतसांख्यकारिकायाम् । अष्ट विकल्पो दैवस्तैर्य्यग्योनश्च पञ्चधा भवति । मानुष्यश्चैकविधः समासतो भौतिकः सर्गः ॥ अत्र च सर्गे चैतन्योत्कर्षापकर्षविशेषात् तार- तम्यम् । यथा, तत्रैव । ऊर्द्धं सत्त्वविशालस्तमो- विशालश्च मूलतः सर्गः । मध्ये रजोविशालो ब्रह्मादिस्तम्बपर्य्यन्तः ॥
भौतिकः, पुं, महादेवः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (उपद्रवः । व्याध्यादिः । चक्षुरादि । शरी- रादि ॥ (भूतेषु महदादिक्षित्यन्तेषु आत्मबुद्ध्या उपासकाः भौतिकाः । बौद्धविशेषाः । “भौतिकास्तु शतं पूर्णं सहस्रन्त्वाभिमानिकाः ॥” इति पातञ्जलयोगसूत्रव्यासभाष्यटीकायां वाच- स्पतिमिश्रधृतवचनम् । १ । १९ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-555-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भौतिक" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भौतिकःभौतिक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भौतिकः 📚 ➤ जीवित प्राणियों से संबंध रखने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भौतिक 📚पंचभूत संबधी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भौतिकः: भूत+ठक् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬